ەەڭ جاڭا مازمۇندار
2017-جىلى 12-ايدىڭ 15-كۇنى 283-سان
ورتا تولىپ، ءورىس كەڭەيدى
19-قۇرىلتاي رۋحىن ۇيرەنۋ، ۇگىتتەۋ كۋرسى اشىلدى
«ولار بىزگە جارىق سيلادى»
ىرىم-تيىمداردىڭ تاربيەلىك رولى
ساياسي ءتارتىپتى قاتايتىپ، پارتياعا ابسوليۋتتى ادال بولامىن
جاڭا ءداۋىردى ەستەلىككە الىپ، تىڭ تابىستى ايگىلەيمىز
اۋەلگى ماقساتتى ۇمىتپاي،پارتيانىڭ مەيىر - شاپاعاتىنا العىس ايتىپ، پارتياعا ىلەسىپ، ماڭگى العا باسامىن
ەرەكشەلىككە تولى كوركەمونەر فورماسىمەن شينجياڭ حيكاياسىن ويداعىداي باياندايىق
ايماقتىق پارتكومنىڭ وزەكتى گرۋپپاسى جيىرما ءۇشىنشى رەتكى كوللەكتيۆ ۇيرەنۋىن وتكىزدى
شۋە بين شاعانتوعاي اۋدانىندا تەكسەرۋ-زەرتتەۋ جۇرگىزدى
ۇلتتار ىنتىماعىنىڭ بەرەكەلى شاڭىراعى قوبىقسارىدا
ۇلتتار ىنتىماعىنىڭ بەرەكەلى شاڭىراعى تولى اۋدانىندا
ۇلتتار ىنتىماعىنىڭ بەرەكەلى شاڭىراعى ساۋان اۋدانىندا
ۇلتتار ىنتىماعىنىڭ بەرەكەلى شاڭىراعى دوربىلجىندە
ۇلتتار ىنتىماعىنىڭ بەرەكەلى شاڭىراعى شيحۋ قالاسىندا
ءسوز مادەنيەتى تۋرالى
پارتياعا قاي - قاشان دا ادال بولىپ، كوممۋنيستەردىڭ اسىل قاسيەتىن ماڭگى ساقتايمىن
جاڭا داۋىردە جاڭا بەينەمەن تىڭ جۇمىستار تىندىرايىق
پارتيا 19 - قۇرىلتايىنىڭ رۋحىن جەتەكشى ەتىپ، جاڭا داۋىردە تىڭ جۇمىستار تىندىرامىن
پارتياعا ادالدىعىمدى ءىس جۇزىندىك ارەكەتىم ارقىلى ايگىلەيمىن
19-قۇرىلتاي رۋحىءار ۇلت حالقىنىڭ كوكەيىنە ۇيالادى
وتىرىكتىڭ سىباعاسى
«تۋىستاسۋ اپتالىعى» قيمىلىن ورىستەتتى
ايماعىمىزدا ۇلتتار ىنتىماعى بويىنشا « تۋىستاسۋ اپتالىعى» قيمىلى جاپپاي باستالدى
قۇرىلتاي رۋحى ءار جۇرەككە ءنار بەردى
مالدىڭ قىس قىرىنان امان-ەسەن وتۋىنە كەپىلدىك ەتتى
راديو قابىلداعىش ءوز رولىن كورسەتتى
ۇلى ارماندى ورىنداۋ ءۇشىن جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ باسشىلىعىنا،ءسوزسىز،تاباندى بولۋىمىز كەرەك
«قىستاق ىستەرىن باقىلاۋ كوميتەتىن قۇرۋ، كەمەلدەندىرۋ جونىندەگى جەتەكشى پىكىردى» باسىپ تاراتتى

جاقسى كىتاپتان شالقىعان شاراپات

جولدانعان ۋاقىتى : 2017/2/27 17:58:00

-باقىتحان ءبىلال ۇلىنىڭ «جۇڭگو قازاق دوكتورلارى» اتتى كىتابىنا شولۋ

قالتاي ورازبەك ۇلى

  ەلىمىزدىڭ عىلىم،مادەنيەت سالاسىندا تىڭ باستاما كوتەرگەن،باسپا ءسوز سالاسىنداعى بوستىقتى تولتىرعان  قۇندى كىتاپتاردىڭ ءبىرى،اعا رەداكتور،اۋدارماشى، جازۋشى،الىمدى اقپاراتشى باقىتحان ءبىلال ۇلى اعامىزدىڭ تاياۋدا شينجياڭ عىلىم-تەحنيكا باسپاسىنان قازاق-حانزۋ تىلىندە جازىلعان «جۇڭگو قازاق دوكتورلارى» اتتى كىتابى. بۇل باقىتحان اعامىزدىڭ «جۇڭگو قازاق ماماندارىنان» كەيىنگى  وقىرماندارىن  تۇشىندىراتىن ۇكىلى دە ۇلتاندى ەڭبەگى.

زاڭعار تۇلعادان بيىك باعا

  ەڭبەگىمەن ەلىمىز ءىشى-سىرتىنا ايگىلى،سان سالالى كاسىپتەن الدەنەشە «ەڭدەردى» ەنشىلەگەن سۇلتان  جانبولاتوۆ اعامىز «جۇڭگو قازاق دوكتورلارى» اتتى  كىتاپتىڭ بەتاشارىندا عىلىم،تەحنيكا،عالىم،پروفەسسور، دوكتور،اعا دوكتور سەكىلدى اتاۋلاردىڭ جارىققا شىعۋى،انىقتاماسى،عىلىم مەن تەحنيكانىڭ پارقى،ءار    دارەجەلى عىلىمي كاسىپتىك اتاقتاردىڭ دارەجەسى،قۇنى،ورنى،رولىن؛قازىرگى ەلىمىز ءىشى-سىرتىنداعى   دوكتورلاردىڭ بۇگىنگى ينفورماتسيا،ەكونوميكا عاسىرىنىڭ زىمىران دامۋىنا قوسقان ەسەلى ەڭبەكتەرى،اسىرەسە،كەيىنگى بىرنەشە ون جىلدان بەرگى جوقتان بار بولعان،سانى،ساپاسى جاعىنان تەل كوبەيىپ،كەمەلدى شوعىر قالىپتاستىرعان قازاق دوكتورلار قوسىنىنىڭ قوسقان قوماقتى ۇلەسىن،كۇشىن عىلىمي تۇرعىدان دايەكتى   دالەلدەرمەن ءتۇسىندىردى. باقىتحان اعامىز جازعان  كىتاپتىڭ ماڭىزى،قۇنى،رولى جانە باقىتحان اعامىزدىڭ ورەلى ەڭبەكتەرى،ۇلتىمىز اقپارات،ءتىل،مادەنيەت سالاسىنا قوسقان قوماقتى ۇلەستەرى مەن ماراپاتتارى، ازاماتتىعى،ىسكەرلىگى حاقىندا توقتالدى. كىتاپ جونىندە ازاماتتىق ويىن نيەتپەن ورتاعا قويدى.

  ەندى سول وسى باعانى بىرلىكتە وقىلىق: «... باي بولۋ دا،باسشى بولۋ دا، عالىم بولۋ دا،جازۋشى بولۋ دا،ت. ب بولۋ دا قيىن ەمەس،ەڭ قيىنى ناعىز ادام بولۋ... بۇل كىتاپتا تانىستىرىلعاندار _ كەمەل ادامدار»، «بۇل كىتاپتا تانىستىرىلعاندار _ وتانعا ماحابباتى كۇشتى، ءوز ۇلتىن جانىنداي جاقسى سۇيەتىن،وزگە ۇلتتارعا قۇرمەتپەن قارايتىن،ۇمتىلا زەرتتەپ،بيىككە كوتەرىلگەن ناعىز ادامدار»،«... ءومىر امالياتى بىزگە مىنانى اڭعارتتى: ءبىر ۇلت نەمەسە ءبىر مەملەكەت  زيالىلاردى ايالاپ،دارىندىلاردى قاستەرلەسە،وقۋ-اعارتۋعا ءمان بەرىپ،عىلىم مەن تەحنيكانى ارقاۋ ەتسە،سول ۇلت، سول ەل وركەندەيدى،داميدى،جالپى ۇلت ساپاسى دا، مەملەكەت قۋاتى دا ەسەلەپ ارتادى... ومىردەگى،ونەردەگى بار مەدەتتى عىلىمنان تاۋىپ،بىلىمنەن كۇتكەن بۇگىنگى داۋىردە جان-جاعىڭىزعا ابايلاپ قاراساڭىز، مارتەبەسى ءوسىپ،بايلىعى ارتىپ جاتقانداردىڭ ءبارى دە عىلىمى مەن تەحنيكاسى دامىعان ۇلت پەن ەل»،«... ءبىر جارىم ميلليوننان استام قازاقتان شىققان دوكتورلاردىڭ سانى دا،ساپاسى دا كوڭىلدى نەداۋىر توعايتادى. ولاردىڭ كوپ ساندىسى،ۇلتىمىزعا ءزارۋ بولىپ وتىرعان عىلىم سالاسىندا 80 نەشە ماماندىق بويىنشا قىزمەت ىستەيدى.  ولاردىڭ ءومىر كەشىرمەلەرىن، قوعامعا قوسقان ۇلەسىن جانە جازعان ەڭبەكتەرىن كەيىنگى ۇرپاققا ۇلگى رەتىندە كورسەتۋ ءۇشىن، ‹جۇڭگو قازاق دوكتورلارى› اتتى كىتاپ دۇنيەگە كەلدى». «اۆتور دوكتورلاردىڭ ەڭبەگىن تەڭىزدەن مەرۋەرت سۇزگەندەي، قۇمنان التىن شايقاعانداي اسا ىجداعاتتىقپەن ءداپ باسىپ، ناق جازۋعا كۇش سالىپتى. اسىرەلەۋدەن، كوپىرمەشىلىكتەن ساقتانىپتى. ءومىر شىندىعى، ناعىز ەڭبەك ءارقانداي اسىرا سىلتەپ،ماقتاۋدان ۇستەم تۇرادى دەپ قاراپتى. «... وسىنشاما قازاق دوكتورلارىنىڭ جەتىلىپ شىعۋى _ ەڭ الدىمەن، ارينە، پارتيا مەن ۇكىمەتتىڭ ەلىمىزدەگى ءار ۇلت جاستارىنا،دارىندىلارىنا دەگەن دانا قامقورلىعىنىڭ ايعاعى،از ۇلت زيالىلار قوسىنىنا ءمان بەرگەندىگىنىڭ شۇعىلالى جەمىسى»، «... كوپ تە كەسەك ەڭبەكتەردى تىندىرعان باقاڭا ءسىز دە تاڭ قالاتىن شىعارسىز. تاڭعالدىرىپ وتىرعانى _ ونىڭ باسىنان اساتىن كۇندەلىكتى رەداكتورلىق،اكىمشىلىك مىندەتتەرىنىڭ ۇستىنە وسىنشاما كوپ شارۋاعا ىرىقتى، ىنتالى، بەلسەندى تۇردە كىرىسۋى. قامشىنىڭ سابىنداي عانا كەلتە ءومىردى جانىن اياعاندار (باقاڭنان الۋەتتى دە قابىلەتتى بولسادا) تىپ-تىنىش،ارتىق ىسكە جولاماي وتكىزۋدى راقات سانايدى. باقىتحاندار سىقىلدى ناعىز ادامدار، كەمەل ادامدار كەلتە  ءومىردىڭ كەسەك ىسپەن ۇزارۋىن، ءماندى ءوتۋىن قۇندى ساناپ، عىلىمي     ادىسپەن دامىلسىز ەڭبەكتەنۋدى راقات ەسەپتەيدى. مىنا كىتاپتاعىلار وڭشەڭ باقىتحان سىقىلدىلار دەسەم ارتىق بولا قويماس. وسىنشا كوپ تە قۇندى ەڭبەكتەرى ءۇشىن باقاڭ باۋىرىمنىڭ بۇگىنگى كۇللى حالقىمىزدان دا،   ەرتەڭگى ۇرپاعىمىزدان دا الاتاۋداي العىس الارىنا كامىل سەنەمىن».

  مىنە،بۇل _ زاڭعار تۇلعانىڭ باقىتحان اعانىڭ ەلدەن بوگەنايى بولەك ەڭبەگىنە دەگەن عىلىمي،ءادىل،دۇرىس باعاسى. ءبىز دە عالىمنىڭ ايتقان اقيقاتىنان،تولعامدى، كەمەل باعالارىنان شابىت الىپ،باقىتحانداي سان سالالى كاسىپتە قۇلشىنا تەر توگىپ،كۇللى دۇنيەگە اداميلىق، عىلىميلىق كوزقاراس ۇستانعان،كىسىلىكتىڭ، تۋىن  كوتەرگەن اقجارقىن اعامىزدىڭ ەڭبەكتەرى، ارينە،ەلىنە تانىس دەي الامىز.

كىتاپتان كوتەرىلگەن تىڭ

  كىتاپ _ رۋحاني قۇندىلىقتىڭ ماڭگىلىك جالعاسى. ءار كىتاپتىڭ تۇرعىسى،كوتەرگەن تاقىرىبى،ايتار ويى باسقا-باسقا. كولەمى جاعىنان 676 بەتتەن تۇراتىن «جۇڭگو قازاق دوكتورلارى» اۆتور جانە ونىڭ ەڭبەكتەرى جونىندە ەكى تىلدەگى  تانىستىرۋ، بەتاشار، سونداي-اق   مازمۇن بولەگىندەگى جوعارى وقۋ-اعارتۋ ورىندارىنداعى 37 دوكتوردى؛ ەمدەۋ-دەنساۋلىق ساقتاۋ ورىندارىنداعى 12 دوكتوردى؛ عىلىم اكادەمياسى جانە عىلىمي زەرتتەۋ ورىندارىنداعى 8 دوكتوردى؛ ەگىن،مال شارۋاشىلىق عىلىمى ورىندارىنداعى 4 دوكتوردى؛ عىلىم-تەحنيكا، وقۋ-اعارتۋ، دەنساۋلىق ساقتاۋ، قورشاعان ورتا، باسپا ءسوز باسقارۋ ورىندارىنداعى 7 دوكتوردى؛ شەتەلدەگى جۇڭگولىق 13 دوكتوردى قامتىعان، سونداي-اق گەرمانيا، فرانسيا، نيدەرلاند، تايلاند،    يتاليا، فرانسيا، قازاقستان سياقتى ەلدەرگە ساپارلاعان، ساياحاتتاعان كوز ايىم ساتتەرى، اۆتوردىڭ باقىتتى   جانۇياسى،ەل اعالارىمەن بىرگە بولعان قىمباتتى شاقتارى، ەلىمىزدىڭ ايگىلى قالالارىنداعى عۇزىرلى ورىندارىندا ۇيرەنۋ-زەرتتەۋ، ماجىلىستەرگە ۇسىنىسپەن قاتىناسۋ ورايىنداعى ۇمىتىلماس شاقتارى، اۆتونوميالى رايون باسشىلارىنان داڭق كۋالىگىن العان مەرەيلى ساتتەرى، كەيبىر ەڭبەككەر ازاماتتارمەن،دوستارىمەن بىرگە بولعان مەرەيلى مەزەتتەرى قالامگەردىڭ ءماندى كەشىرمەسىن ءبىر قىرىنان كورسەتەدى.
 
  1. «جۇڭگو قازاق دوكتورلارى» _ ەلىمىز قازاق دوكتورلارىنىڭ عىلىم-بىلىمگە ءوزىن ارناعان اسىل رۋحىن، قاجىرلى ىزدەنىسىن، جەتىستىگىن، قوماقتى ۇلەستەرىن جۇيەلى بايانداعان تۇڭعىش كولەمدى ەڭبەك. شينجياڭ ۋنيۆەرسيتەتى ينفورماتسيا عىلىمى جانە ينجەنەريا ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى، تەحنولوگيالىق عىلىم دوكتورى، ماگيسترلىق اسپيرانت جەتەكشىسى، مەملەكەتتىك باۋگاڭ وقۋ-اعارتۋ سيلىعىنىڭ يەگەرى، بەلورۋسسيا مەملەكەتتىك راديو-ەلەكترونيكا جانە ينفورماتسيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اكادەميالىق ءتىلشى مۇشەسى سەنباي  دالاباي  ۇلىنىڭ ەگىنشى وتباسىنان شىعىپ،ءوزىن عىلىم-بىلىمگە ارناپ، قيىنشىلىقتارعا مويىماي، ينفورماتسيا عىلىمى مەن ينجەنەريا عىلىمىندا وراسان زور تابىستارعا قول جەتكىزگەن تايسالماس تاباندىلىعى؛ باسىپ وتكەن جولىنا گۇل ونگەن، شينجياڭ پەداگوگيكا ۋنيۆەرسيتەتى ۇلت تانۋ جانە قوعامدىق عىلىم ينستيتۋتىنىڭ باستىعى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، دوكتورانت جەتەكشىسى، اعا دوكتور، قازىرگە دەيىن    جاپون، نەمىس، اعىلشىن، حانزۋ، ۇيعۇر تىلدەرىندە ەل ءىشى-سىرتىندا شىعاتىن بەدەلدى باسىلىمداردا 30 نەشە عىلىمي ديسسەرتاتسيا جازىپ جاريالاعان،عىلىم جورىعىندا شالدىقپاي، كەنىشتى ءىز قالدىرعان ءدىلمۇرات ومار ۇلى؛ ەلىمىز قازاعىنان شىققان «جۇڭگوداعى ۇزدىك قۇرىلىس جوبالاۋ مامانى»، «جۇڭگوداعى قازىرگى زامان ماڭداي الدى جاس قۇرىلىس ينجەنەرى»، ۇلتىمىزدىڭ ەرتەدەگى قۇرىلىس ونەرىنىڭ قۇندىلىقتارىن دۇنيە ءجۇزى حالىقتارىنا تانىتقان، شينجياڭ ۋنيۆەرسيتەتى قۇرىلىس ينجەنەرياسى ينستيتۋتى قۇرىلىس جاڭا قالا جوبالاۋ فاكۋلتوتىنىڭ ورىنباسار مەڭگەرۋشىسى،تەحنولوگيالىق عىلىمدار دوكتورى،دوتسەنت سەرجان حالىق ۇلى قاتارلى ۇلتىمىز عالىمدارىنىڭ عىلىمعا قۇشتار ءومىر جولى، جاپالى كەشىرمەلەرى،يگى ىزدەنىستەرى بويىڭىزعا قۋات،ويىڭىزعا مۇرات،شۋاق سيلايدى. وسى تۇرعىدان نازار سالعاندا، اتالعان كىتاپ كەيىنگى جاستار مەن ورەندەردىڭ،جاڭالىققا تالپىنعان جاستاردىڭ عىلىم-ءبىلىم،ونەر يگەرۋىنە مول شابىت سيلايتىن،ءورىس اشا العا ىلگەرىلەۋىندەگى قۇندى وقۋلىق دەۋگە ابدەن تاتيدى.
 
  2. «جۇڭگو قازاق ماماندارى» «تۇڭعىشتار» مەن «ەڭدەرگە» تولى. اتالعان كىتاپ  ەلىمىزدە  تۇڭعىش  قازاق، حانزۋ تىلىندە جارىق كورگەن عىلىمي ەڭبەك. قازاقتىڭ سورپا بەتىنە شىعار عالىم، مامانداردى تانىستىرۋداعى جاڭا باستاما. الدا قازاق دوكتورلارىن ەلىمىزدىڭ عىلىم سالاسىنا كوپتەپ ات سالىسىپ،عىلىمي زەرتتەۋ كولەمىن كەڭەيتۋىنە،دامۋىنا،ۇلتىمىزدىڭ اتاعىن اسپانداتۋعا؛ حانزۋ وقىرماندارى قازاق دوكتورلارىنا وزىندىك باعاسىن بەرىپ، ۇلتىمىزدىڭ عىلىم-تەحنيكاعا قوسقان قوماقتى ۇلەسىنە  قۇرمەتپەن  قاراۋىنا، مويىنداۋىنا؛ عىلىمي زەرتتەۋ سالاسىندا حانزۋ-قازاق ماماندارى تىزە قوسا زەرتتەۋ جۇرگىزىپ،تىعىز سەلبەسىپ،عىلىم سالاسىنداعى جاراسىمدى دامۋعا، ۇلتتار ىنتىماعىن نىعايتۋعا زور مۇمكىندىك جاراتتى. باقىتحان اعانىڭ  عىلىم-تەحنيكاعا  ساياتىن قىرۋار اعىلشىن، جاپون،فرانسۋز تىلىندەگى اتاۋلاردى ارناعا ءتۇسىرىپ،دۇرىس،تۇسىنىكتى ەتىپ الۋداعى قۇلشىنىسى، باسپا ءسوز كاسىبىنەن ونشالىق حابارى بولماعان مامانداردىڭ حانزۋ تىلىندە جولداي سالعان تانىستىرۋلارىنا حانزۋشا تاقىرىپ قويىپ،حانزۋ تىلىندە ۇقىپتاپ وڭدەۋ-سالىستىرۋ جۇرگىزىپ،حانزۋ وقىرماندارىنا تۇسىنىكتى ەتىپ جۇتىندىرىپ جازىپ شىعۋى ول كىسىنىڭ  كوپ  تىلدەن  حابارلى، كوپ عىلىمنىڭ سىرىنا قانىق ەكەنىن ءبىر قىرىنان ايگىلەيدى.
 
  كىتاپتا جۇڭگو قازاقتارىنان تۇڭعىش رەت قازاق  تىلىندە جوعارى مەكتەپ كومپيۋتەر وقۋلىعى مەن ورتا،باستاۋىش مەكتەپ كومپيتۋتەر وقۋلىعىن قۇراستىرعان، قازاق، ۇيعۇر جازۋىن تۇڭعىش رەت كومپيۋتەر جۇيەسىنە ەنگىزۋشىلەردىڭ ءبىرى _ شينجياڭ ۋنيۆەرسيتەتى    ينفورماتسيا عىلىم جانە ينجەنەريا ينستيتۋتى ەلەكترون فاكۋلتوتىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، پروفەسسور،دوكتورانت جەتەكشىسى، قازاقستان ەۆرو-ازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوكتورانت جەتەكشىسى گۇليلا التىنبەك قىزى؛ ەلىمىز قازاعىنان شىققان تۇڭعىش اعا دوكتور شينجياڭ ۋنيۆەرسيتەتى ماتەماتيكا جانە جۇيەلىك عىلىم ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى تۇردىبەك نۇردىبەك ۇلى؛ سانجى قازاقتارىنان تۇڭعىش پروفەسسور، دوكتور  اتاعىن العان سانجى ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسور، جالعاستى تاربيەلەۋ ينستيتۋتىنىڭ ورىنباسار باستىعى، فيلولوگيا عىلىمىنىڭ كانديداتى  سەرىك مۇستافا ۇلى؛2007-جىلى شينجياڭ پەداگوگيكا ۋنيۆەرسيتەتى ۇلت عىلىمى كينو-تەلەۆيزيا-ادامزاتناما زەرتتەۋ بولىمىنە شينجياڭداعى تۇڭعىش ماگيسترانت بولىپ قابىلدانعان،شينجياڭ پەداگوگيكا  ۋنيۆەرسيتەتى ۇلت جانە قوعام ينستيتۋتىنىڭ لەكتورى،بەيجيڭ ۋنيۆەرسيتەتى قوعام جانە ادامزات عىلىمدارىنىڭ دوكتورانتى نۇرباقىت تۇرسىن ۇلى؛حالىقارالىق اعىلشىن تىلىندەگى باسىلىمداردا تۇڭعىش رەت  ارناعا تۇسكەن قازاقتىڭ مەديتسينالىق اتاۋلارىن جاريالاعان،حالىقارادا تۇڭعىش رەت تىلەرسەك زاقىمدالۋ وپەراتسياسىنان    كەيىنگى قيمىلدىق ەمدەۋدى العا قويىپ، ونىمدىلىك جاراتقان شينجياڭ مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنە قاراستى 1-شيپاحانا سۇيەك ءبولىمىنىڭ اعا شيپاگەرى، مەديتسينا عىلىمىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، ماگيسترلىق اسپيرانت جەتەكشىسى جاسارات جالەل ۇلى؛ ەلىمىز قازاعىنان شىققان تۇڭعىش استرونوميا دوكتورى، حالىقارادا تۇڭعىش رەت ورىستەتىلىپ وتىرعان «قۇسجولى جۇيەسىندەگى تىعىز تۇماندىقتىڭ كەڭ كولەمدە قالىپتاسۋىن باقىلاۋ جانە زەرتتەۋ» عىلىمي جۇمىسىمەن   اينالىسىپ وتىرعان جۇڭگو عىلىم اكادەمياسى شينجياڭ وبسەرۆاتورياسىنىڭ اعا شيپاگەرى، اعا زەرتتەۋشى، دوكتور اسپيرانت جەتەكشىسى جارقىن ەسىمبەك ۇلى قاتارلى تۇڭعىشتى   جاراتقان تۇلعالار؛ جۇرەك-قان تامىر اۋرۋلارىن زەرتتەۋ-ەمدەۋ سالاسىنداعى ەلىمىز قازاعىنان شىققان ەڭ ۇزدىك شيپاگەر، شينجياڭ  مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنە قاراستى 1-شيپاحانانىڭ ورىنباسار باستىعى،جۇرەك ىشكى اۋرۋلار ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى،اعا شيپاگەر،مەديتسينا عىلىمىنىڭ دوكتورى،پروفەسسور،دوكتورانت جەتەكشىسى مۇقيات ورازحان ۇلى؛«ەڭ ۇزدىك جاس عالىم» اتاعىنىڭ    يەگەرى،حيميا عىلىمىنىڭ كانديداتى رايىس ءارىپجان ۇلى؛ 2008-جىلى قاڭتاردا الەمدىك حيميالىق ماتەريال قوعامى جاعىنان «ەڭ ۇزدىك 21 دوكتوردىڭ ءبىرى» بولىپ باعالانعان امەريكا ماسساچۋسەتس جاراتىلىستىق عىلىم ينستيتۋتىنىڭ اعا دوكتورى، تەكساس جاراتىلىستىق عىلىم ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى، حيميا سالاسىنان شىققان  حالىقارالىق  عالىم نۇرشات  نۇراجى  ۇلى  قاتارلىلار  ەگەي  ەڭبەگىمەن    «ەڭدەردىڭ» قاتارىنان كورىنەدى.

  3. تاقىرىپ قويۋداعى دارالىق. ءبىرىنشى، ءسوز   مايەگى _ ماقال-ماتەلدەردى تاقىرىپ ەتىپ، وقىرمان نازارىن ءوزى تانىستىراتىن گەرويعا بىردەن بۇرادى. مىسالى،«ەردى  تالاپ ۇشىرادى، قۇستى قانات ۇشىرادى»، «اقشا قۋعان بورىشقا باتار،ءبىلىم قۋعان  ىرىسقا باتار»، «ۇستازى جاقسىنىڭ ۇستامى جاقسى»،«اقىلدىنىڭ ويى التىن،ونەرلىنىڭ قولى التىن» سياقتىلار؛ ەكىنشى،باس قاتىرا وتىرىپ،ەرشىمدى تاقىرىپتاردى ويدان ۇيقاستىرىپ، وسى تاقىرىپ اياسىنا  ۇيلەسەتىن ەگەيلەردىڭ ەڭبەگىن تەبىندى بەينەلەۋگە تالپىنادى. مىسالى،«ءبىلىم  الساڭ جاسىڭنان، قىدىر كەتپەس باسىڭنان»،«قاجىماي ءبىلىم العانىڭ،قالتاعا گاۋھار سالعانىڭ»،«وقۋدىڭ   كوزىن تاپقان،بايلىقتىڭ ءوزىن تابادى»،«سۇڭقار داۋىستى، تۇلپار شابىستى»،«قارلى تاۋدىڭ قارعالداعى»، «قادامى ارشىندى، ەڭبەگى ەرشىمدى»، «اقىلدى بولساڭ ازبايسىڭ،ءبىلىمدى بولساڭ مازدايسىڭ» سياقتىلار كورگەن زامان سەزىمىڭدى سەلت ەتكىزەدى. ماقالانى جەلدىرتە،وي جۇگىرتە وقىپ شىقساڭىز، قالامگەردىڭ تاقىرىپ تاڭداۋدا باس قاتىرا ويلانىپ، گەرويلاردىڭ ەڭبەگىن جاندىرا تانىستىرۋعا تالپىنعانىن ايقىن اڭعاراسىز.

  4. كىتاپتا ۇزىكتەردى تانىستىرۋ ماقالاسىنىڭ ءتۇرلى ۇلگىلەرى پايدالانىلعان، دانىشپان تۇلعالاردىڭ، ۇلىلاردىڭ، عالىمداردىڭ پايىمىن ورنىن تاۋىپ قولدانىپ، گەرويلاردىڭ باسقالاردان بولەكشە بوگەنايىن كوزگە ۇرىپ كورسەتەدى. مىسالى، سان عىلىمنىڭ جورىعىندا سايگۇلىكتەي توپ جارعان ەڭبەك ەگەيلەرىنىڭ ەسەيۋ جولىن، ۇيرەنۋ، ىزدەنۋ، ەڭبەك جاراتۋ، ۇلەس قوسۋ جولىن وقيعا رەتىنىڭ تۋىلۋ تارتىبىنە قاراي كەيدە رەتتى بايانداۋ ءتاسىلىن قولدانسا، كەيدە شەگىنىستى، كەيدە جارىستىرا بايانداۋ ۇلگىلەرىن شەبەرلىكپەن قولدانعان. جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى قازاق دوكتورى، شينجياڭ اۋىل شاراۋاشىلىق ۋنيۆەرسيتەتى زوولوگيا ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى، ءۇي جانۋارلارى گەنەتيكا ناسىلشىلىك عىلىمىنىڭ دوكتورى، ماگيسترلىك اسپيرانت جەتەكشىسى، قازاقستان ساكەن سەيفۋللين اتىنداعى  اۋىل شارۋاشىلىق    ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوكتورانت جەتەكشىسى، بۋدانداستىرۋ ارقىلى باسباي قويىنىڭ جاڭا سورتتارىن سارالاپ جەتىلدىرۋدە ەرەن ەڭبەك سىڭىرگەن جوكەن ءانۋاش ۇلى قاتارلى مامانداردىڭ ەڭبەگىن تانىستىرۋعا سۇحباتتاسۋ ۇلگىسى قولدانىلعان.

  5. قالامگەر قازاق دوكتورلارىنىڭ ەڭبەگىن تانىستىرۋدىڭ جارقىن ۇلگىسىن جاراتۋعا   تالپىنعان. كەي  ماقالا ايتپاقشى ويىن ءداپ باسىپ كورسەتەتىن قىزىقتى، ويلى سۇراۋلارمەن باستالادى. دوكتورلاردىڭ ەڭبەگىن كورنەكتىلەندىرەتىن ماقال-ماتەلدەر ورنىمەن قولدانىلعان. مىنە، بۇلار تانىستىرىلعان ماماننىڭ حاراكتەرى، ەرەكشەلىگى،بولەكشە  بوگانايى،دارا قاسيەتىن ايگىلەۋدە ماڭىزدى رول اتقاراعان. «ءومىر ەستى ادامدى ەركەلەتپەيدى،ەركەلەتپەيدى ەكەن دەپ وعان وكپەلەۋگە بولمايدى»، «قىس قانشالىقتى ۇزاق بولعانىمەن،شۋاقتى كوكتەمگە امالسىز ورىن بوساتادى. بارلىعىن اقشامەن   ەسەپتەيتىن ءداۋىر دە اياقتاپ،ناعىز التىندى باعالايتىن تاماشا شاق تا كەلدى»،«مۇرىن جارار جالبىز بار،ونى  قازاق ەم كورەدى، توپتان وزعان جالعىز بار، ونى  قازاق بەل كورەدى»،«دۇنيە جۇزىندەگى ادامدار ەكى ءتۇرلى: ولاردىڭ ءبىر ءتۇرى، ءومىرىن بوسقا وتكىزەدى؛ ەندى ءبىر ءتۇرى، ءمان-ماعىنالى وتكىزەدى. ءبىرىنشى تۇردەگى ادامدارعا ءومىر بەينە ۇيىقتاعان ۇيقى سەكىلدى سەزىلەدى، ولار سوعان ءدان ريزا بولادى؛ ەكىنشى ءتۇرلى ادامدار ءۇشىن بولعاندا ەڭبەك ەتۋ... ولار ەڭبەك بارىسىندا ءوز باقىتىنا قول جەتكىزەدى»،«ءبىلىم ماسەلەسى _ عىلىم ماسەلەسى،ول تيتتەي دە جالعاندى جانە داندايسۋدى كوتەرمەيدى،قايتا ونىڭ كەرى جاعىن _ ادال جانە كىشى پەيىل بولۋدى مىندەتتى تۇردە قاجەت ەتەدى»،«جاقسىلار جاقسىمىن دەپ ايتا المايدى،جاماندار جاقسىمىن دەپ ايعايلايدى. جۇرگەن سوڭ باۋرايىندا كۇندە كورىپ،تاۋلاردىڭ بيىكتىگى بايقالمايدى»،  مۇنداي مىسالدى  كىتاپتىڭ  ءون  بويىنان  جۇزدەپ كەزىكتىرۋگە بولادى.

  6. كىتاپقا ارقاۋ بولعان دوكتورلارىمىزدىڭ ماماندىعى دەرلىك عىلىمنىڭ بارلىق سالاسىن شارپيدى. ولاردىڭ  اراسىندا جوعارى عىلىم-تەحنيكامەن، ادامزات ەندى قادام تاستاعان تىڭ باستامالارمەن،كەيبىرەۋى ۇلتىمىزدىڭ تۇرمىسىنا ءالى ەنە بەرمەگەن، ۇلتىمىزعا تاڭسىق،بولاشاقتا مول قوعامدىق،ەكونوميكالىق قۇن جاراتاتىن تىڭ زەرتتەۋلەرمەن اينالىسسا، كەيبىرەۋى شالعاي شەتەلدەگى ەلدەردىڭ عىلىم-تەحنيكاسىنىڭ دامۋىنا وراسان زور ۇلەستەر قوسۋدا. ەل اتتاپ،ەرەن ەڭبەگىمەن كوزگە تۇسكەن قازاق دوكتورلارى عالام حالقىن مويىنداتۋدا.
 
  7. «ءبىر ادامنىڭ عۇمىرى _ ءبىر كىتاپ» دەيدى  دانالار. وسى تۇرعىدان نازار سالعاندا، «جۇڭگو قازاق دوكتورلارى» 81 ماماننىڭ ىزدەنىستەن تىڭ ورىسكە بەت العان،تابىس قۇشقان شۇعىلالى ءومىر جولىن جيناقتاپ،ءبىر كىتاپقا شوعىرلاندىرعان التىن البوم دەسەك  ارتىق ەمەس. الدا ادەبيەتشىلەرىمىز،تاريحشىلارىمىز وسى دايىن ەڭبەكتى قۇنتتاي زەردەلەپ،80 نەشە توم كىتاپ جازۋىنا ابدەن بولار. وسى تۇرعىدان العاندا،بۇل كىتاپ قازاق دوكتورلارىن تانىستىرۋ جونىندەگى قۇندى وقۋلىق بولىپ قالماستان،قىرۋار ادامنىڭ پايدالانىپ،ماماندار ومىرىنەن قوماقتى كىتاپ جازۋىنا بولاتىن مول زاپاس قاينار قور دەپ ايتۋىمىزعا ابدەن بولادى.

ەلگەزەك اعانىڭ ەرشىمدى ەڭبەكتەرى
 
  باسشىلىق قىزمەتتىڭ تىزگىنىن ۇستاپ،كاسىپتە كادەلى جۇمىستار جاراتىپ جۇرگەن باقىتحان اعامىزدىڭ وسى كىتاپتى جازۋداعى ەرەن ىزدەنگىشتىگىنە ءبىز كۋا بولدىق. بىردە اعامىز امەريكا كاليفورنيا ۋنيۆەرسيتەتى لوس-انجەلەس بولىمشە مەكتەبى مەديتسينا عىلىمى ىشكى اۋرۋلار جۇرەك-قان تامىر ءبولىمىنىڭ اعا زەرتتەۋشىسى،مەديتسينا عىلىمىنىڭ دوكتورى،دوكتورانت جەتەكشىسى مەدەتگۇل جۇماباي قىزىنىڭ ەڭبەكتەرىن جازۋ ءۇشىن، بىزدەن اراسى تىم شالعاي امەريكا قۇراما شتاتىنداعىلار ءبىز كۇندىز جۇمىستا بولعاندا،ولار ۇيقى قۇشاعىندا  جاتاتىنىن،ال،ءبىز ۇيىقتاعاندا،ولار كۇندەلىك جۇمىستارىنا كىرىسەتىندىگىن،امالسىز وسى جاقتاعىلار شىرت ۇيقىدا جاتقاندا،ءتۇن ورتاسىنان اۋىپ، تاڭعا تاياعاندا تەلەفونمەن تىلدەسىپ،ءوز اۋزىنان ناقتى ىزدەنۋ كەشىرمەسىن،تابىستارىن يەلەگەنىن اڭگىمەلەگەن ەدى. قانداي قاجىرلىلىق، جاۋاپكەرلىك رۋح. ۇلكەندى-  كىشىلى ءىستى ءمۇلت كەتىرمەي تىندىرىپ جۇرسەدە، اعامىزدىڭ قاباعىن شىتقان،«مەن ءويتتىم-ءبويتتىم»  دەگەنىن كورمەدىك. قاشاندا سول جايدارى قالپىمەن،جاعىمدى مىنەزىمەن جانىڭدى جەلپىنتىپ الا جونەلەدى. ادام بولۋعا، ەڭبەك ەتۋگە،كاسىپتى سۇيۋگە،كىسىلىكتى بولۋعا جەتەلەيتىن اعالىق اقىلى ءبىزدى ايرانداي ۇيىتادى. ءبىز،ارينە،اعامىزدىڭ ەڭبەكتەرىن تىلگە ماقتانا تيەك ەتىپ،ماقتانىشپەن جىرلاۋعا قاقىلىمىز.

  باقاڭ اعامىز عىلىمي اقپارات قىزمەتىمەن شۇعىلدانعان 30 جىلدا وراسان زور تابىستارعا قول جەتكىزدى. ونىڭ 40 نەشە اقپاراتتىق  تۋىندىسى «مەملەكەتتىك ۇزدىك عىلىم-تەحنيكالىق اقپارات سيلىعىنىڭ»،اۆتونوميالى   رايوندىق «شينجياڭ اقپارات سيلىعىنىڭ»، اۆتونوميالى رايوندىق «شينجياڭ عىلىم-تەحنيكالىق اقپارات سيلىعىنىڭ» 1-،2-،3- دارەجەلى جۇلدەسىن ەنشىلەدى. ال،ءوزى 1995-جىلى «بۇكىل مەملەكەتتىك ۇزدىك رەداكتور»،2005-جىلى «بۇكىل مەملەكەتتىك ەرەكشە ۇلەس قوسقان ۇزدىك رەداكتور»،2007-جىلى ەلىمىزدەگى عىلىم-تەحنيكا گازەتتەرى جۇيەسى بويىنشا     «سوتسياليستىك جاڭاشا اۋىل-قىستاق قۇرۋداعى بۇكىل مەملەكەتتىك وزات قىزمەتكەر»،2012-جىلى اۆتونوميالى رايونىمىز بويىنشا «شينجياڭدى عىلىم-تەحنيكامەن گۇلدەندىرۋدەگى ەرەكشە ۇلەس قوسقان مامان» داڭقتى اتاعىن السا،2015-جىلى 19-جەلتوقساندا اۆتونوميالى رايونىمىز بويىنشا عىلىم-تەحنيكالىق اۋدارما قىزمەتىندەگى «ەرەكشە ۇلەس قوسقان ۇزدىك قىزمەتكەر» بولىپ ماراپاتتالدى.

  «عىلىم جانە ءومىر»،«جاڭا ەنەرگيا تۋرالى نەگىزگى بىلىمدەر»،«قازاق حالقىنىڭ كوركەم ءسوز ورنەكتەرى»،«جۇڭگو قازاق ماماندارى» قاتارلى 9 كىتاپ جازدى.     «ەگىنشى-مالشىلارعا  ارنالعان قولدانبالى تەحنيكالار»،  «ساۋعا»،«كومپيۋتەر وقۋلىعى»،«وتباسىندا ەنەرگيا    ۇنەمدەۋ تەحنيكاسى»،«وتكەن كۇندە بەلگى بار» سياقتى 6 كىتاپ قۇراستىردى. «قازىرگى عىلىم جاڭالىقتارى»،    «بالام زەرەك بولسىن  دەسەڭىز»،«21-عاسىر عىلىم-تەحنيكاسى» سەكىلدى 7 كىتاپ اۋداردى. «شينجياڭ    اۋىل-قىستاقتارىنىڭ ەنەرگيا،ەكولوگيا،اۋلا قۇرىلىسى تەحنيكاسى»،«كومپيۋتەر تەحنيكاسى»،«ەگىن شارۋاشىلىق عىلىم-تەحنيكاسى» قاتارلى 28 كىتاپتىڭ جاۋاپتى رەداكتورى بولدى.

  اعا رەداكتور،تىلگەر،جازۋشى،تانىمال اقپاراتشى  باقىتحان ءبىلال ۇلى اعامىز قاتىناسقان مەملەكەتتىك زەرتتەۋ تاقىرىبى «حانزۋشا-اعىلشىنشا-ۇيعۇرشا-   قازاقشا سەيسمولوگيا سوزدىگى» (2005-جىل،شينجياڭ حالىق باسپاسى) جارىق كورىپ مامانداردىڭ جاقسى  باعاسىن الدى. بۇل سوزدىككە 5 مىڭنان استام اتاۋ كىرگىزىلگەن،ونىڭ قازاقشا اتاۋلارىن  ءوزى جاساعان.  بۇدان سىرت،ش ۇ ا ر از ۇلت تىلدەرىندەگى اتاۋ-تەرميندەردى ارناعا ءتۇسىرۋ،بەكىتۋ القاسى كەڭسەسىنىڭ تاپسىرۋىمەن «حانزۋشا-اعىلشىنشا-قازاقشا گەولوگيالىق سوزدىگىنەن» (ءبىرىنشى،ەكىنشى ءبولىم)،«حانزۋشا-اعىلشىنشا-قازاقشا عىلىم-تەحنيكا سوزدىگىنەن 7 مىڭنان استام اتاۋدى دايىنداپ تاپسىردى. 30 دان استام سۇبەلى زەرتتەۋ ماقالالارىن حانزۋ،قازاق تىلدەرىندە جاريالادى. دارىندى ازاماتىمىز ۇلت تانۋ جاقتارىندا زور قۇلشىنىستار جاساپ،ۇلتىمىزدىڭ دامۋى مەن وسىزاماندانۋىنا كەسىرىن تيگىزىپ وتىرعان كەلەڭسىز قۇبىلىستار مەن قولامتالى ماسەلەلەر جونىندە زەرتتەۋ جۇرگىزىپ،«وسى زامانعى مادەنيەتتى جەتەكشى ەتىپ،ۇلتىمىزدىڭ زامان تالابىنا سايكەسپەيتىن كەرەناۋ ادەتتەرىن وزگەرتۋ جونىندەگى تولعاقتى ءتۇيىن»،«سىن جانە ساراپ» سياقتى ماقالالار جازىپ،سۇحباتتار بەرىپ،لەكسيالار جاساپ كەلەدى.

  باقىتحان ءبىلال ۇلى قازىر جۇڭگو عىلىم-تەحنيكا گازەتتەرىن زەرتتەۋ قوعامىنىڭ القا مۇشەسى،جۇڭگو  عىلىم-تەحنيكالىق اقپاراتشىلار قوعامىنىڭ،جۇڭگو عىلىم جالپىلاستىرۋ جازۋشىلار قوعامىنىڭ،جۇڭگو از ۇلت ءتىل-جازۋىن زەرتتەۋ قوعامىنىڭ مۇشەسى.
 

رەداكتورى: جازيرا قاجىكەن قىزى
 
تورابىمىزدان ماقالا كوشىرەتىن بولساڭىز ، توراپ اتىن بەرىپ قويۋدى ۇمىتپاڭىز، بولماسا زاڭدىق جاۋاپكەرلىگىن قۋزاستىرامىز.


مسالى: «تارباعاتاي اقپارات تورابىنان» الىندى.