ەەڭ جاڭا مازمۇندار
2017-جىلى 12-ايدىڭ 15-كۇنى 283-سان
ورتا تولىپ، ءورىس كەڭەيدى
19-قۇرىلتاي رۋحىن ۇيرەنۋ، ۇگىتتەۋ كۋرسى اشىلدى
«ولار بىزگە جارىق سيلادى»
ىرىم-تيىمداردىڭ تاربيەلىك رولى
ساياسي ءتارتىپتى قاتايتىپ، پارتياعا ابسوليۋتتى ادال بولامىن
جاڭا ءداۋىردى ەستەلىككە الىپ، تىڭ تابىستى ايگىلەيمىز
اۋەلگى ماقساتتى ۇمىتپاي،پارتيانىڭ مەيىر - شاپاعاتىنا العىس ايتىپ، پارتياعا ىلەسىپ، ماڭگى العا باسامىن
ەرەكشەلىككە تولى كوركەمونەر فورماسىمەن شينجياڭ حيكاياسىن ويداعىداي باياندايىق
ايماقتىق پارتكومنىڭ وزەكتى گرۋپپاسى جيىرما ءۇشىنشى رەتكى كوللەكتيۆ ۇيرەنۋىن وتكىزدى
شۋە بين شاعانتوعاي اۋدانىندا تەكسەرۋ-زەرتتەۋ جۇرگىزدى
ۇلتتار ىنتىماعىنىڭ بەرەكەلى شاڭىراعى قوبىقسارىدا
ۇلتتار ىنتىماعىنىڭ بەرەكەلى شاڭىراعى تولى اۋدانىندا
ۇلتتار ىنتىماعىنىڭ بەرەكەلى شاڭىراعى ساۋان اۋدانىندا
ۇلتتار ىنتىماعىنىڭ بەرەكەلى شاڭىراعى دوربىلجىندە
ۇلتتار ىنتىماعىنىڭ بەرەكەلى شاڭىراعى شيحۋ قالاسىندا
ءسوز مادەنيەتى تۋرالى
پارتياعا قاي - قاشان دا ادال بولىپ، كوممۋنيستەردىڭ اسىل قاسيەتىن ماڭگى ساقتايمىن
جاڭا داۋىردە جاڭا بەينەمەن تىڭ جۇمىستار تىندىرايىق
پارتيا 19 - قۇرىلتايىنىڭ رۋحىن جەتەكشى ەتىپ، جاڭا داۋىردە تىڭ جۇمىستار تىندىرامىن
پارتياعا ادالدىعىمدى ءىس جۇزىندىك ارەكەتىم ارقىلى ايگىلەيمىن
19-قۇرىلتاي رۋحىءار ۇلت حالقىنىڭ كوكەيىنە ۇيالادى
وتىرىكتىڭ سىباعاسى
«تۋىستاسۋ اپتالىعى» قيمىلىن ورىستەتتى
ايماعىمىزدا ۇلتتار ىنتىماعى بويىنشا « تۋىستاسۋ اپتالىعى» قيمىلى جاپپاي باستالدى
قۇرىلتاي رۋحى ءار جۇرەككە ءنار بەردى
مالدىڭ قىس قىرىنان امان-ەسەن وتۋىنە كەپىلدىك ەتتى
راديو قابىلداعىش ءوز رولىن كورسەتتى
ۇلى ارماندى ورىنداۋ ءۇشىن جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ باسشىلىعىنا،ءسوزسىز،تاباندى بولۋىمىز كەرەك
«قىستاق ىستەرىن باقىلاۋ كوميتەتىن قۇرۋ، كەمەلدەندىرۋ جونىندەگى جەتەكشى پىكىردى» باسىپ تاراتتى

ماتەماتيكا عىلىمىنىڭ مارقاسقاسى _ ءامىر رامازان ۇلى جالباعايەۆ

جولدانعان ۋاقىتى : 2017/8/2 19:05:07

كامالبەك بوقان ۇلى


 
   سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە سەلكىلدەمەي، ەنتىكپەي جەتكەن قارت ءوزىنىڭ باسىپ   وتكەن ءومىر جولىن،بۇگىنگى شىققان بيىگىن،ءوزى وسكەن قوعامنىڭ اۋمالى-توكپەلى  كەزەڭدەرىمەن سالىستىرا وتىرىپ،وقۋ-    اعارتۋعا قوسقان ۇلەستەرىن ۇشقان قۇستاي زىمىراعان زاماننىڭ دامۋىمەن ۇندەستىرىپ، اعىل-تەگىل اقتارىپ، قىزىقتى حيكايالار  قوزعادى.

   قارسى الدىمداعى بۋرىل شاشتى اقساقالدىڭ اشاڭداپ قالعان اق جۇزىندەگى قاتپار-قاتپار اجىمدارى بەينە ءوزىنىڭ باسىپ وتكەن ءومىر جولىنداي ەلەس بەرەدى. ويلى كوزدەرىن  تەرەزەدەن ارى سوناۋ بوعدانىڭ اق باس شىڭدارىنا  تاستايدى. ءالى دە ىزدەنىس ۇستىندەگى شابىسىنان ءبىر تانباعان وقىمىستىنىڭ تاعلىماتتى دا تالعامدى ويلارى مەنى وزىنە تارتا بەرگەن. جاراتىلىستىق پاندەردىڭ،سونىڭ   ىشىندە ماتەماتيكا عىلىمىنىڭ قىرى مەن سىرىنا ءبىر كىسىدەي ءۇڭىلىپ،ونداعى كۇرمەۋى كوپ كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تابۋعا وزىندەگىنىڭ ءبارىن ارناعان بۇل قارت  وقىمىستىنى كەزىندە بەلگىلى اقىن دالەلقان باقتيار ۇلى:

«ءداۋىردى باستان كەشكەن الماعايىپ،
تالانتتى ءبىر تۇلەگىڭ تاڭعاجايىپ.
تانىلعان حالىقاراعا ماتەماتيك،
پروفەسسور اعامىز جالباعايەۆ»،-دەپ  تەبىرەنە جىرعا قوسقان ەدى. 

   ءامىر رامازان ۇلى جالباعايەۆ 1936-جىلى تارباعاتاي تاۋى بوكتەرىنىڭ قايقىباس دەگەن جەرىندە دۇنيەگە كەلدى. تارلان تارباعاتايدىڭ تابيعاتىنا تارتىپ تۋعان،ەلى ءۇشىن بارىن سالعان،ماتەماتيكا عىلىمىندا وزىندىك ورنى بار،تۇڭعىش قازاقتان شىققان پروفەسسور. ول 3-كلاسقا دەيىن قازىرگى شاشا قالاشىعىنىڭ مەكتەبىندە وقىپ،1948-جىلدان 1952-جىلىعا دەيىن شاۋەشەك گيمنازياسىندا (4-كلاستان 9-كلاسقا دەيىن) وقيدى. ايتا كەتەتىن ءبىر جاي،سول كەزدە گيمنازيادا  ارناۋلى ورىس ءتىلى وتىلەدى ەكەن،ءامىردىڭ رەكتور اتتى ورىس ءتىلى مۇعالىمى بولىپ، وسى ورىس قىزى وقىتۋشىسىنىڭ كوپتەپ  سىڭىرگەن كومەگىندە ءامىر گيمنازيانى بىتىرەتىن 6 جىلدا ورىس تىلىندەگى كىتاپتاردى  تولىق وقىپ تۇسىنە الاتىن ورەگە جەتىپ،  ورىستىڭ ايگىلى اقىن-جازۋشىلارى پۋشكين،لەرمونتوۆتاردىڭ شىعارمالارىمەن تانىسا باستايدى. سول كەزدەردە بۇرىنعى سوۆەت وداعىنىڭ سەمەي جوعارى پەداگوگيكا مەكتەبىنەن جانە باسقا دا قازاقستاننىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنان وقۋ بىتىرگەن جوعارى ماعلۇماتتى مۇعالىمدارىنان ءبىلىم الادى،وتە-موتە،مىناداي ىلۋدە ءبىر كەزىگە بەرمەيتىن جايدى   تاعى دا ايتا كەتكەندى ءجون كوردىم،سول كەزدەگى ۇكىمەتتىڭ ساياساتىنا ساي،شينجياڭ ولكەسىنەن 30 وقۋشى ماسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنە بارىپ وقيتىن بولىپ،وقۋشىلارعا شينجياڭ ينستيتۋتىندا ءبىر جىل ورىس ءتىلىن ۇيرەنۋ ۇيعارىلادى. وسى قاتاردا شاۋەشەك گيمنازياسىنان تاڭدالعان 10 وقۋشىنىڭ الدىڭعى قاتارىندا ءامىر تۇراتىن  ەدى. وسىلايشا،1954-جىلى ءامىر جالباعايەۆ مەملەكەتىمىزدەن شەتەلگە  بارىپ وقيتىن وقۋشىلارمەن بىرگە شينجياڭ ينستيتۋتىندا ۇزدىك باعادا ەمتيحان تاپسىرىپ،ماسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنە (گەولوگيا فاكۋلتەتىنەن شاقىرتۋ الادى) وقۋعا اتتانعالى جاتقانىندا جاعداي وزگەرىپ،سول جىلى شينجياڭ ينستيتۋتىنىڭ فيزيمات فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسەدى. الايدا،سول كەزدەگى قوعامنىڭ ءارى مەكتەپتىڭ دارىندىلارعا دەگەن  شۇعىل سۇرانىسى بويىنشا شينجياڭ ينستيتۋتىندا نە ءبارى ءبىر جىل عانا وقيدى دا،ينستيتۋتتىڭ وزىندە مۇعالىمدىققا قالادى.

   ءامىر جالباعايەۆ ءاۋ باستا-اق،«ەلەمەنتار ماتەماتيكا» ساباعىن ەكى جىل وتكەن سوڭ، 1957-جىلى «اناليتيكالىق گەومەتريانى»،1958-جىلدان 1961-جىلعا دەيىن «ماتەماتيكالىق اناليز» ساباعىن وتەدى. 1957-جىلى شينجياڭ ينستيتۋتى شينجياڭ ۋنيۆەرسيتەتىنە وزگەرتىلىپ،فيزيكا،ماتەماتيكا،حيميا پاندەرى ءوز الدىنا فاكۋلتەت بولىپ شاڭىراق كوتەردى. مەكتەپ مەڭگەرمەسى ءامىر مۇعالىمدى ماتەماتيكا فاكۋلتەتىنە «اناليتيكالىق گەومەتريادان» ساباق ءوتۋ مىندەتىن جۇكتەيدى. بۇل ساباق شينجياڭ ۋنيۆەرسيتەتى  تاريحىندا تۇڭعىش رەت وتىلگەن ۋنيۆەرسيتەت پروگرامماسىنداعى ساباق ەدى. وسى ساباقتى تۇڭعىش رەت ۇلتتىق مۇعالىمدەر ىشىنەن   باتىلدىقپەن ءتىسى باتىپ،مىندەتىنە الىپ   وتكەن ءامىر مۇعالىم بولدى. 1962-جىلدان باستاپ وقىتۋشىلار كۋرسىنا «جوعارى  الگەبرا»،«ديففەرەنسيال تەڭدەۋلەر» ساباعىن ءوتتى. بۇل اتالعان پاندەردىڭ قارا شاڭىراعى ماتەماتيكا بولعانىمەن،ونىڭ ءبارىنىڭ ەنشىسى،ۇلەسى بولەك وتاۋ ىسپەتتى. قونىسى ىرگەلەس بولعانىمەن،ءوز الدىنا ءبىر-ءبىر قياداعى قيامەتتىڭ قىل كوپىرىندەي ەدى.  دەسەدە،ماتەماتيكا فاكۋلتەتىن تولىق وقىعان،قولىندا پايدالانۋ ماتەريالى تولىق مۇعالىمعا  عىلىمي ءپان قيىنعا تۇسپەس تە ەدى. الايدا،ءامىر مۇعالىمنىڭ سول تۇستاعى ماعلۇماتىمەن ولشەگەندە اسۋ بەرمەس اسقارداي،تار جول،تايعاق كەشۋدەي كورىنەتىن. ءيا،قاجىرلى  ۇيرەنۋ مەن ءورشىل تالاپتىڭ المايتىن قامالى، اسپايتىن اسۋى بولسىن با؟قاي-قايسىسىنان تەك قايراتى مىعىم،سەنىمى بەرىك،قايتپاس قاجىرلى ادام عانا بۇل بوگەتتەردى بۇزىپ ءوتىپ داڭعىلعا تۇسە الادى.

   ءيا، العىر مي،قۇيما قۇلاق،ەرەكشە ەستەتيكالىق قابىلەتكە يە قاسيەتتەرىمەن قىزۋلى دا شارپۋى بولەك جاستىق جالىنىندا ەرەۋىلدەگەن ازامات ماتەماتيكانىڭ ءار سالاسىنىڭ شىتىرمانىن شيىرلاي ءجۇرىپ،قانشا قينالسا دا قاجىماي-تالماي ۇزدىكسىز ىزدەنىس ۇستىندە ءجۇردى،سونىڭ ەسەسىنە وزىنەن ۇزاسا 2 دە 3 جاستاي كىشى عانا نەشە جۇزدەگەن ستۋدەنتتەردى بالاپانىن باۋلىعان قىران قۇستاي جوعارى مەكتەپ قۇشاعىنان تۇلەتىپ،ءار جىلى قوعام قويناۋىنا ۇشىرا بەردى،ۇشىرا بەردى...

   شىنىندا قايسى ءبىر عۇلاما ايتقانداي،«عىلىمي زەرتتەۋ ينەمەن قۇدىق قازعانداي»،  ەگەر ونىڭ ۇيرەنۋ جولىنداعى مىڭ دا ءبىر ماشاقاتىنا توزە بىلسەڭ،يگەرگەن سايىن، تەرەڭگە تارتقان سايىن اقىل-پاراساتىڭ   تولىسىپ،كاۋسار بۇلاعىنان سۋسىندايسىڭ،ودان شەكسىز ءلاززات الاسىڭ،سان تاراۋلى قىزىقتى دا حيكمەتى ماگنيت پارشاسىنداي  ءوزىڭدى ءۇيىرىپ ءتانتى ەتەدى،باسقا ءبىر الەمدە  ساياحاتتا جۇرگەندەي كوڭىلدى كۇي كەشەسىڭ،باسقا دا ءبىر ءتىلسىم تابيعات دۇنيەسىمەن ءتىل تابىسىپ،ءبىر ارمان تاۋىنا شىقساڭ،تاعى ءبىر ارمان تاۋى الىستان قول بۇلعاپ مەنمۇندالايدى. ءامىر مۇعالىمدە دە ءورشىل تالابىنان تۋعان ءتاتتى قيال قاناتىنداعى اسىل ارماندارىنىڭ اق قۇسى اسپان الەمىنىڭ كوز جەتپەس كوگىلدىر كوكجيەگىنەن اندا-مۇندا ءبىر جارق ەتىپ ەلەس بەرەتىن. ونداعى ارمانى جوعارىلاپ وقىسام دەيتىن،ول وراي اقىرى 1974-جىلى حاڭجوۋ ۋنيۆەرسيتەتىنەن ارناۋلى ماتەماتيكا كاسىبىنەن ءبىلىم الۋعا جولداما الادى. وسى ءبىر جىلدىق ءبىلىم ءوسىرۋ بارىسى ونى بولاشاقتا ماتەماتيكا   عىلىمىنىڭ مامانى ەتىپ تاربيەلەۋدەي قانات توپشىسىن شىڭداپ،شينجياڭداعى جوعارى ماعلۇماتتى ماتەماتيكا مۇعالىمدەرىنىڭ تىم  تاپشى بولۋداي بوستىعىن تولتىردى.

   ايگىلى عالىم فۋانكەرە: «ماتەماتيكا _ بۇكىل ادامزاتتىڭ مادەنيەت ساپاسىن،عىلىمي وي جۇيەسىن جانە قىزمەت قابىلەتىن جوعارى  كوتەرۋدە شەشۋشى رول اتقاراتىن عىلىم» دەپ اتاپ كورسەتكەنىندەي،اقىل-سانانىڭ التىن كىلتى،بارلىق عىلىمنىڭ بولات تەگەرشىگى سانالاتىن ماتەماتيكا عىلىمى سالاسىمەن ۇزاق جىل ماڭداي تەرىن توگىپ اينالىسقان ءامىر  اعامىز ادامزاتتىڭ دۇنيەگە كەلۋى،قالىپتاسۋى، دامۋى سىندى دارۋىن تاعىلىماتىن يگەرگەن، تابيعات الەمىنىڭ جاراتىلىستىق زاڭدىلىقتارى تۋراسىندا عىلىمي كوزقاراسى ايقىن،كوپورنيكتىڭ كۇن سەنترى تاعىلىماتى،اسپان دەنەلەرىنىڭ قوزعالىسى،نيۋتوننىڭ الەمدىك تارتىلىس زاڭى،دەكاردتىڭ اينىمالى شامالار،ەينشتەيننىڭ سالىستىرمالىق تەورەماسى قاتارلى ادامزات تاريحىنا وشپەس ۇلەس قوسقان، وتكەن عاسىرلارداعى ايگىلى عالىمداردىڭ ىقپالىن وي ساناسىنا تەرەڭ سىڭىرگەندىكتەن دە،كوزاياسى اسا كەڭ،تابيعات الەمىنىڭ جاراتىلىس تۋراسىنداعى تۇيسىگى وتە تەرەڭ عالىم اعامىز ماتەماتيكا عىلىمى تۋراسىندا:

    _ ماتەماتيكا عىلىمى _ بارلىق عىلىمنىڭ تورەسى،بارلىق عىلىم تاپقىرلاعان جاڭالىقتارىن،تەوريالارىن ماتەماتيكاعا دالەلدەتەدى. ال،سولاي بولا تۇرا تاعى دا ماتەماتيكا بارلىق عىلىمنىڭ قۇلى. ماتەماتيكا عىلىمنىڭ بارلىق سالالارى ءۇشىن قىزمەت ىستەيدى. ماتەماتيكانى ۇيرەنۋ ءۇشىن،الدىمەن ماتەماتيكا عىلىمىنىڭ 4 ءتۇرلى ەرەكشەلىگىن ءبىلۋ كەرەك. ءبىرىنشى،ماتەماتيكا ۇعىمى توتەنشە ابستراكت (كۇڭگىرت)؛ەكىنشى،لوگيكاسى توتەنشە   قاتاڭ؛ءۇشىنشى،قولدانىلۋ كولەمى توتەنشە كەڭ؛ءتورتىنشى،قورىتىندىسى توتەنشە ءدال عىلىم،-دەيدى اسا تەرەڭنەن تولعانىپ.

   ءامىر جالباعايەۆ وقىتۋ عىلىمى مەن زەرتتەۋ،شىعارماشىلىق جانە اۋدارما جۇمىسىن  ءوزارا بىرلەستىرىپ قوماقتى تابىسقا جەتتى. سوناۋ 1970-،1980-جىلداردا ماتەماتيكا قولدانبالارى جوقتىڭ قاسى بولعان كۇننىڭ  وزىندە دە،ماتەماتيكا اتاۋلارى مەن تەرميندەرىنىڭ كوبى حانزۋشا بولادى دا اۋدارىلماي سول بەتى وتىلەتىندىكتەن،ورتا مەكتەپ وقۋشىلارى ءبىر ساعاتتىق ساباقتىڭ مازمۇنىن يگەرگەندى قويىپ،اتاۋ-تەرميندەردىڭ    ماعىناسىن تۇسىنە الماي قور بولاتىن. وسىنداي تار جول،تايعاق كەشۋلەردە،تۇيىققا تىرەلگەن قيىن كۇندەردە اۆتونوميالى رايونىمىزداعى ورتا مەكتەپ جاعدايىنداعى اۋىرتپاشىلىقتىڭ اۋىر جۇگىن ءامىر جالباعايەۆ جەڭىلدەتتى. ورتا مەكتەپ ماتەماتيكا وقۋلىقتارىن قازاق جانە ۇيعۇر تىلىندە وقۋلىقتاردى قايتادان قۇراستىرىپ،جازىپ باسپادان  شىعاردى. ايتالىق، «حيكمەتتى قيسىق سىزىقتار»،«قىزىقتى الگەبرا» قاتارلى كولەمدى ەڭبەكتەر جازدى. عالىمنىڭ كوپ جىلدىق كوز مايىن  تاۋىسىپ،حانزۋدىڭ 4 مىڭ جىلدىق ماتەماتيكا تاريحىن ءار ءداۋىر حاندىقتارىنىڭ رەتى بويىنشا جۇلگەلەگەن «حانزۋ ماتەماتيكا تاريحى» اتتى كىتابى 1994-جىلى شينجياڭ حالىق باسپاسىنان شىقتى. بۇل كىتاپتى وقىعان زيالى قاۋىم     ءامىردىڭ العاشقى ىزدەنىستەرىنە قىزىعا دا،تاڭعالادا قاراعان  ەدى،ءامىر قازاقتىڭ كيىز ءۇيىنىڭ جاسالۋ جولدارى مەن قولدانىلۋىنا زەر سالا قاراپ،اسا قۇندى گەومەتريالىق بىلىمدەردىڭ جيناقتالعانىن العاش رەت ورتاعا قويىپ ماقالا جازعان ەدى. اتاپ ايتقاندا،كيىز ءۇيدىڭ دوڭگەلەنىپ   كەرەگەسىن كەڭ جاياتىن  فورماسىن  سەلەندىر،شاڭىراق پەن كەرەگەنىڭ قوسىلىسىن قيىق كونۋس،كيىز ءۇيدىڭ شاڭىراعىن قيما شار،كەرەگەنىڭ كوزىن ءۇشبۇرىشتى،ءتورتبۇرىشتى رومبى دەپ  تۇراقتاندىردى. بۇل زەرتتەۋلەرى سول كەزدە جالپى ماتەماتيكا سالاسىنداعى   قالىڭ زيالى قاۋىمدى جالت قاراتتى.

   ءامىر جالباعايەۆ سوڭعى جىلدارى   قازاقستان،وزبەكستان عىلىم اكادەمياسىندا عىلىمي زەرتتەۋ ساپارىندا بولىپ،15-عاسىرداعى سامارحان وبسەرۆاتورياسىنىڭ قۇرۋشىسى ۇلىقبەكتىڭ شىعارمالارىن جانە  ەلىمىز استرونوميا، ماتەماتيكاسىنىڭ ورتا ازيا عىلىمىنا ىقپالى جونىندە قۇندى عىلىمي بايانداما جاسادى. ءامىر مۇعالىم ءوزىنىڭ جوعارى ءبىلىم ورداسىنداعى ۇستازدىق ساپارىندا،تەك جالاڭ تۇردە شاكىرتتەرىنە وقىتۋ مىنبەسىندە اق بور ۇستاپ،ساباق بەرىپ قانا قويعان جوق،  قابىلەتىنە سۇيەنە وتىرىپ،وقىتۋ قىزمەتى مەن عىلىمي زەرتتەۋدى ءوزارا تىعىز ۇشتاستىرىپ، «ورتا عاسىرداعى ورتا ازيا عالىمدارى»،«عىلىم دامۋىنىڭ زاڭدىلىعى»،«ورتا عاسىرداعى جۇڭگو ماتەماتيكاسىنىڭ مۇسىلمان ەلدەرى ماتەماتيكاسىنداعى ىقپالى»،«ورتا عاسىردا ءىسلام  ەلدەرىنەن جۇڭگوعا كىرگەن استرونوميالىق جانە ماتەماتيكالىق بىلىمدەر»،«ءتۇستى كوزدىلەردىڭ جۇڭگو ماتەماتيكاسىنا قوسقان ۇلەسى»،«قازاق كالەندارى»،«داشتەمىر جانە حاڭجوۋداعى ۇشان وبسەرۆاتورياسى»،«نايمان حاننىڭ اۋلەتى عالىم-اقىن،تورە بۇيچۋان بوراش ۇلى»،«جىبەك جولى ماتەماتيكاسى تۋرالى»،«قازاق كالەندارى تۋراسىندا»،«جىبەك جولىنداعى عىلىم-تەحنيكا الماستىرۋ»  قاتارلى ديسسەرتاتسيالار جازىپ جاريالادى. ەلىمىز ءىشى-سىرتىنداعى كوپتەگەن حالىقارالىق كونفەرەنسيالارعا قاتىناسىپ،ەلىمىزدەگى از ۇلتتاردىڭ عىلىم-تەحنيكا تاريحى،ماتەماتيكا-استرونوميا بىلىمدەرى تۋرالى «قازاق كالەندارى جانە 12 جىل ءبىر مۇشەلدىڭ ورتا جازىققا كىرۋ  بارىسى»،«يۋان پاتشالىعى داۋىرىندەگى مۇسىلمان عالىمدارىنىڭ ۇلت تەگى تۋرالى»،«قازاق ماتەماتيگى ابباس ءال-جاۋھاريدىڭ ماتەماتيكالىق يدەياسى»،«ءال-فارابيدىڭ ماتەماتيكالىق يدەيالارى تۋراسىندا»،«ۇلىقبەكتىڭ استرونوميا كەستەسىندەگى جۇڭگو كالەندارى» سياقتى تاقىرىپتاردا عىلىمي بايانداما جاسادى. وتە-موتە،2004-جىلى مامىردا وزبەكستان اكادەميگى،ماتەماتيك توقتامۇرات جورايەۆتىڭ ۇسىنىسى بويىنشا وزبەكستاندا عىلىمي ىزدەنىس ساپارىندا بولعاندا،«جۇڭگو استرونومياسى تۋراسىندا» عىلىمي بايانداما  جاساپ،مۇحامەت ءال-حورەزميدىڭ ءمۇسىنى تۇسىرىلگەن التىن مەدالمەن سيلاندى. «اناليتيكالىق گەومەتريا»،  «ماتەماتيكالىق اناليز»،«جوعارى گەومەتريا» قاتارلى جوعارى مەكتەپ وقۋلىقتارىن ۇيعۇر، قازاق تىلدەرىنە اۋداردى.  «سان تۋرالى»،    «جۇڭگو ماتەماتيكا تاريحى» اتتى كولەمدى كىتاپ جازدى. «سان تۋرالى» كىتابى 1981-جىلى 3-ايدا شينجياڭ حالىق باسپاسىنان  جارىق كورىپ،اۆتونوميالى رايوندىق عىلىم-تەحنيكا قوعامى جاعىنان عىلىم جالپىلاستىرۋداعى تاڭداۋلى تۋىندى بولىپ باعالانسا؛ىلە-شالا مەملەكەتتىك كىتاپ باعالاۋدا 2-دارەجەلى سيلىقتى تاعى دا ەنشىلەدى. سول جىلدارى     «حانزۋشا-قازاقشا ماتەماتيكا تەرمينولوگيا سوزدىگىن» جاساپ باسپادان شىعاردى. قازىرگە دەيىن 30 دان استام عىلىمي زەرتتەۋ ديسسەرتاتسياسى ەلىمىز ءىشى-سىرتىنداعى حانزۋشا،قازاقشا نەگىزگى باسىلىمداردا جاريالاندى.   وسىنداي كەسەك-كەسەك ەڭبەكتەرى ءۇشىن دە 1995-جىلى ماتەماتيكا پروفەسسورى  كاسىپتىك-تەحنيكالىق اتاعىن الدى. جۇڭگوداعى از ۇلتتار  ىشىنەن تەك ءامىر مۇعالىم عانا اكادەميك ۋىن جۇننىڭ   «جىبەك جولى ماتەماتيكا-استرونومياسىن زەرتتەۋ  قورى عىلىمي كوميتەتىنىڭ» باسقارۋشى 7 پروفەسسوردان قۇرالعان كوميسسيانىڭ  تۇراقتى مۇشەسى سالاۋاتىمەن،قازىرگە دەيىن «جىبەك جولى» زەرتتەۋلەرىنە ءۇرتىس   قاتىناسىپ كەلەدى.

   سولتان جانبولاتوۆتىڭ «شۇعىلا» جۋرنالىنىڭ 2011-جىلعى 8-سانىنداعى ءامىر اعاعا ارناۋ ولەڭىندە:

«سەمىز نايمان جالباعايدان ءامىرسىڭ،
ەسەپ تۇگىل تاريحقا دا ءتاۋىرسىڭ.
شويىن قۇيرىق سابىرلىعىڭ ءبىر باسقا،
سان ساعاتتاپ وتىرارلىق اۋىرسىڭ.

ءتاۋ ەتۋشى ەڭ ەجەلدەن-اق ابايعا،
بەرگى كەزدە بۇرىلىپسىڭ لي بايعا.
ماتەماتيك،پروفەسسور،شوت قاقشى،
قازاعىڭا نە زالال بار،نە پايدا؟» دەگەن ەكەن.

     سوكەڭ ايتسا ايتقانداي،سوڭعى جىلدارى قوعامدىق پاندەرگە دە،وتە-موتە،ادەبيەت، تاريح،مادەنيەت سالالارىنا دا كوبىرەك ات باسىن بۇردى. اتاپ ايتقاندا،«قاڭلى تاستەمىر»،«جىر پەرىشتەسى»،«اقىن تورە يۋ يۋان» «كۇشىلىك حان»،«مۇحامەت حايدار دۋلاتي» قاتارلى عىلىمي زەرتتەۋ ماقالالارى ارت-   ارتىنان ءتۇرلى باسىلىمداردا جاريالانىپ،ەل   ءىشى-سىرتى زيالىلار اراسىندا كۇشتى اڭىس قوزعاعان.

     ءامىر اعامەن كەزدەسە كەتكەنىمدە،  تارباعاتاي ايماعى وقۋ-اعارتۋى مەن مادەنيەتىنىڭ،كوركەمونەرىنىڭ بۇگىنگىدەي كوركەيىپ-گۇلدەنگەن ءداۋىردىڭ قۇشاعىڭ جەتپەيتىن ۇشار باسى،كوك تىرەيتىن،تامىرى  ميانىڭ تامىرىنداي تەرەڭگە تارتقان الىپ   بايتەرەك سەكىلدى تارباعاتاي مادەنيەتىنىڭ وركەندەگەن تۇستاعى تۇنىق تۇنباسىنان   تارتىپ،جازىپ قويعان حاتتاي،عاسىر شەجىرەسىندەي اي جىلىمەن ەش مۇدىرمەي ءبىر وقيعادان ەكىنشى ءبىر وقيعاعا اۋىسىپ،شالقار شابىتپەن اڭگىمەلەيتىن ەفيزودتارى،قىزىقتى حيكاياتتارى وزىنە تارتىپ،كوڭىلدى كۇي كەشتىرەتىن ەدى-اۋ،تارباعاتايدىڭ ءبىر تۇلعالى،كوپ نەگىزدى مادەنيەتى تۋرالى   ورىس،تاتار،وزبەك،داعۇر،سىبە قاتارلى كوپ ۇلت قونىستانعان،بەرەكە-بىرلىگى    ايرانداي ۇيىعان،ەكونوميكاسى ورگە باسىپ،كوپ ءتۇرلى مادەنيەتتىڭ الماسۋىن ارعى   عاسىردان تارتىپ العاشقى وركەن جايعان  مەزگىلدەرىنەن باستاپ اعىل-تەگىل بولىپ،ايىزىڭدى قاندىرىپ،اڭگىمەسىن وربىتكەندە،وزىمدە سول ءداۋىردى ناق كوزبەن كورىپ تۇرعانداي،ءتىپتى سول ورتادا جۇرگەندەي بولاتىنمىن.

  1940-جىلدىڭ سوڭىندا شاۋەشەك  كىتاپحاناسى اشىلدى. كەشتە،جەكسەنبى كۇندەرى ەش الاڭسىز وتىرىپ حات ساۋاتى بار   ادامدار كىتاپ وقيتىن. كۇنى كەشكە دەيىن   ادامداردىڭ اياعى ۇزىلمەيتىن. قولىم وقۋدان بوساي قالعاندا وسىنداعى نە ءبىر تاماشا كىتاپتاردى وقىپ،رۋحاني ءلاززات الاتىنمىن.  وسى ءبىر ايتاقالسىن مادەني ورىندار تارباعاتاي جاستارىنىڭ ءبىلىم  ورەسىنىڭ جوعارىلاۋىنا،تەرەڭدەۋىنە،وي ورىستەرىنىڭ كەڭەيۋىنە توتەنشە مول اسەر ەتتى،-دەدى ويشىل كوزدەرىن ءۇرىمجىنىڭ كوك تىرەگەن بيىك عيماراتتارىنا تاستاپ.

   -1940جىلداردىڭ سوڭعى جارىمىندا 1950-جىلداردىڭ باس كەزىندە شاۋەشەكتە نە ءبىر ارتيستەر،كومەديكتەر،ءانشى،ءبيشى، كۇيشىلەر ارت-ارتىنان جارىققا شىعىپ،  كوركەمونەرشىلەردىڭ قاتارى كوبەيىپ،ۇلكەن قوسىن قالىپتاستىرعانىن ايتا كەلىپ،ءامىر اعامىز ءوزىنىڭ مۇعالىمدارىن ساعىنا ەسىنە السا؛ازاتتىقتان كەيىنگى تارباعاتاي ايماقتىق 2-ورتا مەكتەپ تۇلەكتەرىنەن ءار سالا،ءار كاسىپتىڭ قۇلاعىن قۇرىقتاپ،جوعارى دارەجەلى اتاق  العان مامانداردان سولتان جانبولاتوۆ،  احىمەتبەك كىرىشبايەۆ،ورازقان اسەيىنعازيىن،قاسەن بازاربايەۆ،حاميت ىسقاق ۇلى،قاليقان قالياكبار ۇلى،احىمەتوللا ساعات ۇلى قاتارلىلاردىڭ ەرەسەن ەڭبەگىنە سۇيىنەدى. بىردە شاۋەشەك گيمنازياسىنان ارت-ارتىنان وقۋ بىتىرگەن زيالى قىز ستۋدەنتتەردىڭ قىرانداي قانات قاعۋى ايەلدەر تەڭدىگىن ايگىلەگەندەي، ايەلدەردىڭ ەندىگارى وتباسى،وشاق قاسى   بولاتىن فەودالدىق يدەيانىڭ بۇعاۋىن بۇزىپ تاستاعانداي ەدى. وسىلايشا،ۇركەردەي   بولىپ،كوككە ورلەگەن جارىم اسپان جارىق جۇلدىزدارى ءوز ساۋلەسىن قاراڭعى قازاق ساحاراسىنا شاشتى. تارباعاتايدان جەتىلىپ  شىققان ايەل كادرلاردىڭ دەسى باسىم بولىپ، رايونىمىز كولەمىندە،بيلىك باسىندا اسا ابىرويلى قىزمەت اتقارعان،جۇرت جۇرەگىنەن تەرەڭ ورىن العان،تۋعان ەلىنىڭ ماقتانىشىنا اينالعان،اقىلىنا كوركى ساي ايەلدەردەن 1955-جىلى شينجياڭ حالىق راديو  ستانسياسى قۇرىلىپ،تۇڭعىش رەت ەفيرگە شىققان ديكتور سارقىت بايتوقۆا،اۆتونوميالى رايوندىق ايەلدەر بىرلەستىگىنىڭ ورىنباسار ءتورايىمى،مەملەكەتتىك حالىق قۇرىلتايىنىڭ ۋاكىلى باتيما جاكۋلينا،ساپارنۇر اپاي،باتيما ايتۋعانۆا    قاتارلى دارىندى قىزداردى ءامىر اعامىز ساعىنا ەسكە الادى.

   _ ءيا، ءامىر اعا ايتسا ايتقانداي،بۇرىنعىنى ايتپاي،بۇگىنگىنىڭ قادىرىنە جەتۋگە بولاما؟ تارباعاتاي وقۋ-اعارتۋى،مادەنيەت-كوركەمونەرىنىڭ وركەندەۋىنىڭ نەگىزى كوپ ۇلت قونىستانعان ۇلتتاردىڭ ۇلى دوستىعىنان كەلدى دەسەك،ەندى ءبىرى،ءوزىنىڭ تالانتتى ءتول تۋمالارى،تۇعىرى بيىك تۇلعالاردىڭ،مادەنيەت پەن قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ سالىپ كەتكەن سارا جولدارى ءالى دە ءبىزدى قۇس جولىنداي نۇرلى ومىرگە سامعاتىپ بارادى.  ىنتىماعى جاراسقان ءار ۇلت حالقىنىڭ  اقىل-پاراساتىنان تۋىنداعان جاراسىمدى قوعام قۇرۋداعى بۇگىنگىدەي رۋحاني وركەنيەتى مەن زاتتىق وركەنيەتى تولىقسىعان تارباعاتاي    مادەنيەتىنىڭ قانشا عاسىر وتسە دە تات باسپاعان التىنداي جارقىراپ،بولاشاقتا كۇن كوزىندەي شۇعىلا شاشىپ نۇرلانا بەرەرى حاق!

   تارباعاتاي وقۋ-اعارتۋى جانە مادەنيەتى تۋراسىندا ءسوز باستاساڭ بولدى،بوگەۋ  بەرمەس تاسقىن سۋىنداي،اعىل-تەگىل    اڭگىمەسىمەن ۇيىتىپ اكەتەتىن ءامىر اعامىز « تارباعاتاي وقۋ-اعارتۋى جانە مادەنيەتى» دەگەن تاقىرىپتا كولەمدى ءبىر عاسىردىڭ ارعى- بەرگى جاعىنان سان تاراۋلى،باي مازمۇندى زەرتتەۋ سيپاتىندىق تۋىندىسى 2009-جىلى  «ىلە ايدىنى» جۋرنالىنىڭ 4-سانىندا جاريالانسا؛وتكەن جىلى ۇرىمجىدەگى شاۋەشەكتىكتەردىڭ ناۋرىز مەرەكەسىن قارسى الۋ   بايلانىسىمەن وتكىزگەن ساۋىق كەشتە شاۋەشەك تاريحى،مادەنيەتى تۋراسىنداعى ءامىر جالباعايەۆتىڭ بەرگەن ماتەريالدار مەن     دەرەكتەرى نەگىزىندە شينجياڭ تەلەۆيزياسىندا تاراتىلىپ،جۇرت جۇرەگىنەن جول تاپتى.

   جارتى عاسىر جوعارى وقۋ ورنىندا ۇشان-تەڭىز ەڭبەك ەتىپ،ەرەكشە كوزگە تۇسكەن ءامىر جالباعاي ۇلى بۇل كۇندەرى سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە كەلسە دە،زەينەتكە شىققان 20 جىلدان بەرى عىلىمي زەرتتەۋ ىستەرىمەن شۇعىلدانۋىن ءبىر ءسات تە توقتاتپاعان. ەسكە ۇستاۋ،وي جۇگىرتۇ،تۇجىرىمداۋ،اناليز  جاساۋ،دۇرىس قورىتىندى شىعارۋداي ەرەسەن ەستەتيكالىق ەرەكشەلىكتەرىنە تاڭداي قاقپاي،تاڭ قالماي تۇرا المايسىز. كەزىندە ءوزى حانزۋ،ورىس ءتىلىن جەتىك يگەرگەن،سان سالالى عىلىمنىڭ مازمۇنىنان تولىق ءبىلىمدى،بىلىكتى پروفەسسور. بۇنداي عۇلامانىڭ جان كەشتىلىكپەن زەردەلەۋگە تولى كۇرەسشەڭدىك تاڭعاجايىپ قاسيەتتەرى ىلۋدە ءبىر كەزىگە بەرمەيتىن قۇبىلىس.

   ءيا، قارت عالىمنىڭ بىزگە بەرىپ جاتقان مۇعجيزالارى مەن التىن جاۋھارلارىنىڭ ءبىزدىڭ سانامىزدا،ۇرپاقتار جۇرەگىندە ماڭگىلىك جاقۇتتاي جارقىراي بەرەرى حاق!

 



  رەداكتورى: الماگۇل اقاتبەك قىزى
 
  تورابىمىزدان ماقالا كوشىرەتىن بولساڭىز ، توراپ اتىن بەرىپ قويۋدى ۇمىتپاڭىز، بولماسا زاڭدىق جاۋاپكەرلىگىن قۋزاستىرامىز.

  مسالى: «تارباعاتاي اقپارات تورابىنان» الىندى.