ەەڭ جاڭا مازمۇندار
2017-جىلى 20-قىركۇيەك 208-سان
2017-جىلى 19-قىركۇيەك 207-سان
2017-جىلى 18-قىركۇيەك 206-سان
2017-جىلى 16-قىركۇيەك 205-سان
قىزمەت اترەتى پارتيانىڭ تيىمدى ساياساتتارىن مالشىلار وتباسىنا جەتكىزدى
حاۋىپسىز ءوندىرىس قىزمەتىن مىقتى ۇستادى
عىلىم-تەحنيكا ىستەرى قارىشتاپ دامىدى
«اقىن بولۋ ءوز ەركىڭ...»
ايماعىمىز اۆتونوميالى رايوننىڭ حاۋىپسىز ءوندىرىس جۇرگىزۋدى ارالاپ تەكسەرۋىن قارسى الۋ قىزمەتى ءماجىلىسىن اشتى
اۆتونوميالى رايوننىڭ «ۇكىمەت قىزمەتىنەن بايانداماداعى» ءتۇيىندى مىندەتتەردىڭ تياناقتانۋ جاعدايىن باقىلاۋ-تەكسەرۋ گرۋپپاسىنىڭ باقىلاۋ-تەكسەرۋ قىزمەتىنەن جاۋاپ قايتارۋ ءماجىلىسى اشىلدى
شاعانتوعاي اۋدانىنداعى ءار ۇلت جۇرتشىلىعى قورشاعان ورتانى قورعاۋدى باقىلاۋ - تەكسەرۋ قىزمەتىن القادى
باس نىسانانى جۇزەگە اسىرۋعا قۇدىرەتتى وڭ ەنەرگيا ۇيىستىردى
2017-جىلى 15-قىركۇيەك 204-سان
اۆتونوميالى رايوننىڭ « ۇكىمەت قىزمەتىنەن بايانداماداعى» ءتۇيىندى مىندەتتەردىڭ تياناقتانۋ جاعدايىن باقىلاۋ-تەكسەرۋ گرۋپپاسى ايماعىمىزعا كەلدى
مەيربان انالار قيىنشىلىعى بار وقۋشىلاردان قال سۇرادى
قىزمەت اترەتىنىڭ كومەگى بۇقارانىڭ جۇرەگىندە
قىزمەت اترەتى مالشىلاردىڭ شىعىنسىز ءتول الۋىنا تاماشا شارت جاعداي ازىرلەدى
اۋەلگى ماقساتتى ۇمىتپاي، پارتياعا ىلەسىپ، ايقىن تۋ ۇستاپ، بولشەكتەۋشىلىككە قارسى تۇرامىن
بۇگىنگى شينجياڭدى بۇلدىرۋگە استە جول بەرمەيمىز
قانجاردى «ءۇش ءتۇرلى كۇش» پەن «ەكىبەتكەيلەرگە» قادايىق
ايماعىمىزداعى ءار دارەجەلى ساياسي كەڭەس مۇشەلەرى «ءۇش ءتۇرلى كۇشكە» باتىل ءۇن قاتىپ، ايقىن پوزيتسيا ءبىلدىردى
شيحۋ قالاسىنىڭ ەكولوگيالىق ورتاسى جاقسارا ءتۇستى
جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىستى ەسكە ءتۇسىرۋ كۇنىندە ءتۇرلى فورماداعى قيمىلدار ورىستەتتى
ماڭىزدى ءسوز رۋحىن مالشىلارعا جەتكىزدى
2017-جىلى 14-قىركۇيەك 203-سان
«تارباعاتاي گازەتى» مەكەمەسى جۇمىسشى -قىزمەتشىلەردىڭ مادەني تۇرمىسىن جاقسارتتى
ارتىق ەڭبەككۇشتەردىڭ كاسىپتەنۋىن جەبەدى
قامقور جاندارعا العىس ايتتى
قىزمەت اترەتى ءورت وشىرۋ بىلىمدەرىن ۇگىتتەدى
ساياحات،سەرۋەن قالاسىن قۇرۋعا بەرىك نەگىز قالادى

ابايدىڭ ماۋەلى ماۋسىم جىرلارى

جولدانعان ۋاقىتى : 2017/5/15 13:15:08

ءابدىحاميت ورنىقباي ۇلى
 
  تابيعات دۇنيەسىنە تاۋەلدى قۇبىلىستار، ونىڭ ىشىندە، ءتورت ماۋسىم تۋرالى جىرلار ءدال بۇگىنگى كۇنگە دەيىن جىرلانىپ كەلە جاتقان تاقىرىپ. ءار اقىن اينالاسىنان ءوز كوكەيىنە تۇيگەنى بويىنشا ءتورت ماۋسىمنىڭ كەلبەت-كەسكىنىن كوركەم ءتىل ارقىلى سۋرەتكە اينالدىرىپ،قابىلەتتەرىنىڭ مۇمكىندىگى جەتكەنىنشە جازىپ كەلە جاتقان جايى بار. ءبىراق وسى ماۋسىم جايىندا ارناۋلى توقتالىپ جىر ەتىپ جازعان قازاق    اقىندارىنىڭ كوش باسىندا باياعىداي  ادەبي ءتىلدىڭ،كوركەم جازبا ادەبيەتتىڭ نەگىزىن سالۋشى ابايدىڭ تۇرعانىن بىرەۋ ءبىلىپ،بىرەۋ بىلمەسە كەرەك. ەگەر ابايدان بۇرىندا ماۋسىم تۋرالى جىرلار بار عوي دەسەك،ءتىپتى اناۋ ەسكى كلاسسيك جازبا ادەبيەتتەگى ماحمۇت قاشقاريدىڭ «تۇركى تىلدەر سوزدىگىندە» كەزدەسەتىن «جاز بەن قىستىڭ ايتىسى» بار، «قۇتتى بىلىكتە» كەزدەسەتىن بەلگىلى ەپيزوتتىق تارماقتار بار،حالىق فولكلورىنداعى سالت جىرلاردىڭ، ەپوستىق جىرلاردىڭ،جىراۋلار جىرىنىڭ،قارا ولەڭدەردىڭ ءىشىنارا تارماق،شۋماقتارىندا دا كەزدەسىپ قالاتىن ۇلگىلەر دە بار. الايدا،ول ارناۋلى ماۋسىمدى عانا   تاقىرىپ ەتىپ العان جىر ەمەس.

  ابايدىڭ ماۋسىم ولەڭدەرىن جازۋىنا نە سەبەپ بولدى نەمەسە كىمدەردەن ونەگە الدى دەگەن سۇراۋعا ناقتى  دەرەك كەلتىرۋ قيىن بولسا دا،ەڭ الدىمەن ابايدىڭ وسكەن ورتاسى،وقىعان-توقىعانى ىقپال ەتپەي قويمايدى. اقىن وزگە جىرلارىندا ءتۇرلى الەۆمەتتىك ماسەلەلەردى رەتىن كەلتىرىپ سۋرەتتەپ وتىراتىنى سەكىلدى،ءتورت ماۋسىمدى جىرلاۋ ارقىلى دا تابيعاتقا سۇيەنىپ تىرلىك كەشەتىن ساحارا حالقىنىڭ  پسيحولوگياسىن،مىنەزدەمەسىن،تانىم  حارەكەتىن تاعى دا ول تۋرالى ءوز جەكە باسىنىڭ تولعانىستارىن جەتكىزىپ بەرۋدى ماقسات ەتكەن سەكىلدى. مىنە وسى جاعىنان ابايدىڭ ماۋسىم ولەڭى ءار قانداي ءبىر كەزەڭدەردەگى ماۋسىم جىرلارىنان مۇلدە وزگەشەلەنىپ،دارالانىپ تۇرادى.

  اقىن ماۋسىم ولەڭدەرىندە كوشپەلى اۋىلدىڭ سۋرەتىن بەرۋدە ءوز حالقىنىڭ جالپى بولمىسىن،سالت-ادەت،ءداستۇرىن تىرلىك قيمىلى بارىسىن،نانىم تۇسىنىگىن جالپى بايانداپ،كەڭ قامتىپ، تۇگەل سۋرەتتەمەسە دە،كەرەكتى تۇستارىنان بەلگىلى دەتالداردى ءۇزىپ الىپ،كەيىن قىسقا،كەيىن تولىقتاۋ قايىرىپ بەينەلەپ وتىرادى. سول سەبەپتى ابايدىڭ ماۋسىم ولەڭدەرىنىڭ قازاق حالقىنا ءتان ۇلتتىق بوياۋ،قازاق كوزىمەن بايقالعان اينالاسىنداعى تىرلىك كورىنىسى باسىم ورىندا تۇرادى. مىنە مۇنى ابايدىڭ ماۋسىم جىرلارىنىڭ شۇرايى مەن قۇنارى ارقىلى وزىندىك تابيعاتىمەن تەكتەس، اتتاس،سارىنداس جىرلاردان بولەك مىنەز تانىتۋى دەۋگە بولادى.

  ەندەشە،وسى ماۋسىم ولەڭدەرىنە  ايالداپ وتەلىك:
 
  كوڭىلدى كوكتەم ماۋسىمىنا ارنالعان ولەڭىنىڭ اتى «جازعۇتىرى» بولىپ، مۇندا كوكتەم مەزگىلىندەگى ساحاراداعى دۋماندى تىرشىلىك، كوڭىلدى شاقتىڭ ناعىز بوگەنايى رەتىندەگى كورىنىس، قيمىل،قۇبىلىستار تالداپ الىنادى. قىستىڭ ىزعارى قالمايدى،جەر ءجۇزى ماساتىداي قۇلپىرىپ كەتكەن،جان-جانۋار، ادام بىتكەن تىرلىك ىستەۋگە قاراي وتكەن، كۇن نۇرى اتا-انانىڭ مەيىرلى كوزىندەي شۋاق شاشادى، جىل قۇستارى ورالىپ، جاستار قۇربىلارىمەن تابىسىپ، جايراڭداسىپ، كوردەن جاڭا تۇرعانداي بولعان   كەمپىر-شالدار دا،ءوز تۇرعىلارىمەن جالباڭداسىپ،باستارى قوسىلعان. قىس بويى قىسىلىپ-قىمتىرىلىپ شىققان ازاپتى شارۋادان قولدارى بوساعان  جىگىت-جەلەڭنىڭ ەركىندىككە قولدارى جەتسە،قىز-كەلىنشەكتەر دە تابيعاتپەن بىرگە وڭدەنىپ قۇلپىرىپ  كەتكەن. ەركىن اۋادا اسىر سالىپ،ويىن قۋىپ،ارلى-بەرلى شاپقىلاپ جۇگىرىپ ءماز بولعان بالالار... ءبارى-ءبارى دە كوكتەمدەگى كوڭىلدى تىرلىكتىڭ    اينىتپاي سالعان سۋرەتى ەمەس پە؟!

  «گۇل،اعاشتىڭ مايىسىپ قاراۋى، سىبدىر قاعىپ بۇراڭداپ اققان سۋ» دەپ كەلەتىن كوركەم كەيىپتەۋلەردىڭ ءبىراز عانا وڭدەلىپ كەيىنگى كەزدەگى قانشالاعان اقىنداردىڭ پوەزياسىنداعى كوركەمدىككە ۇلاسقانى دا شىندىق.

  ولەڭدە مارە-سارە بولعان ساحارا ادامدارىنىڭ تىرشىلىگىنە ءسان قوسىپ ارلەندىرە تۇسكەن تابيعاتتىڭ ءبىر سيى مولشىلىق جايى دا سۋرەتتەلەدى. تۇيە بوزداپ، قوي قوزداپ، قورا ءىشى ۋ-شۋعا تولىپ، جاڭا ءتول كوبەيىپ، قىستاي قينالعان جۇرتتىڭ اۋزى اققا ءتيىپ ءماز-مايرام بولۋى،«جاڭا بۇل مەن جامىراعان ساۋداگەرلەر»،جىلدىق ازىقتىڭ قامى ءۇشىن قاربالاستانىپ ەگىن سالىپ جاتقان ديقاندار قيمىلى كوكتەمگى تىرلىك سۋرەتى عانا ەمەس،سول ءبىر تۇستاعى حالىقتىڭ ءومىر جايىنان دا بەلگىلى ماعلۇمات بەرەدى. «جەردىڭ انامىزداي ءيىپ اسپاننىڭ اكەدەي اسقاقتاپ توبەمىزدەن ءتونىپ تۇرۋى» دا كەرەمەت سۋرەت. اباي حالىقتىڭ وسىنداي كوكتەمگى قىزىقتى تىرلىگىن، تىنىمسىز قيمىل-قوزعالىسىن كوركەم ءتىل كەستەسىمەن ورنەكتەپ بەرسە؛ ەندى بىردە،قيال قۇسىن ونان ارى شارىقتاتىپ، تابيعات پەن ادامزات تىرلىگىنىڭ بايلانىسىنان ۇيلەسىم تاپتىرىپ، وزىنشە كورىكتەندىرەتىنى بار. العاشتا جەر _ انا، اسپان _ اكە بولسا، ەندى بۇكىل اسپان دۇنيەسى تاعى ءبىر قىرىنان بىلاي كەستەلەنەدى:

  كۇن جوقتا كىسىمسىنەر جۇلدىز بەن اي،
  ول قايتسىن قارا تۇندە جارقىلداماي.
  تاڭ اتقان سوڭ شىعارىن كۇننىڭ ءبىلىپ،
  ءوڭى قاشىپ بولا الماي بۇرىنعىداي.
  كۇن كۇيەۋ جەر قالىڭدىق ساعىنىشتى،
قۇمارى ەكەۋىنىڭ سونداي كۇشتى، - دەپ كەلەتىن وسىناۋ ولەڭ جولدارىندا حالىقتىڭ بايىرعى اي-جۇلدىزعا، كۇنگە، كوككە تابىنىپ، ونى ەسكى نانىمدىق تۇرعىدان تىلسىمدەستىرىپ كورسەتۋدىڭ ەش بەلگىسى جوق. قايتا سول قۇدىرەتتى قۇبىلىستاردى اۋىل  اراسىنداعى جاي عانا كۇندەلىكتى   ىستەرگە،كورىپ جۇرگەن اۋىل ادامدارىنىڭ پسيحولوگيالىق كەلبەتىنە بەيىمدەپ بەينەلەپ وتىرعانىن بايقايمىز. اي مەن جۇلدىز كۇن جوقتا وزدەرىنشە، مىقتىسىنىپ،كىسىمسىپ جۇرەتىن    بىرەۋلەرگە ۇقسايدى، ەل بىلمەيتىن وڭاشادا نە قۇپيا جەردە عاجايىپ    بولىپ،جارقىلداپ تۇرعانىمەن،تاڭ اتىپ دۇنيە نۇرلانا قالسا، كۇننەن قورقىپ وڭدەرى قاشىپ بۇرىنعىداي بولا الماي قالادى دەپ تە تۇسىنەمىز، سونىمەن بىرگە كۇندى كۇيەۋ جىگىت دەپ  تۇيسەك، كۇيەۋ جىگىت جوقتا، جەر قالىڭدىقتىڭ قاسىندا ەمىن-ەركىن  كەلىپ-كەتىپ جۇرەتىن اۋىل قىزدارىنىڭ كۇيەۋ جىگىت كەلىپتى دەگەندى ەستىگەندە بەرەكەسى كەتىپ نە ىستەرىن بىلمەي قالاتىن كۇيىنە دە ۇقسايدى. دەمەك،مۇندا قازاق نەكە سالت جوسىنىنداعى قالىڭدىقتى ايتتىرىپ قويىپ، اراعا ايلار سالىپ ساعىندىرىپ كەلەتىن كۇيەۋ بەينەسى دە بار. «اي جۇلدىزعا جىلى جەردىڭ حابار بەرەتىنى، جان-جانۋاردىڭ قۋانىپ تويعا ەلىرۋى، ازالى اق كورپەسىن سىلكىپ تاستاعان   جەردىڭ كۇلىمدەۋى» دە «بولعاننان بولادىسى قىزىق بولاتىن» تويدىڭ ابىگەرلىگىن ەسكە سالادى. كۇيەۋ مەن قالىڭدىقتىڭ تويى بولعالى جاتقانىن جىلى جەل حابارشى بەينەسىندە اۋىل اۋىلدى ارالاپ جورتىپ جۇرەدى، ەل-جۇرت قۋانىپ دۇرىلدەسىپ قالادى، ۇزاتىلاتىن قىز قۋانىشتى بەينەگە ەنەدى... دەمەك، قاراپ وتىرساق اقىن حالىقتىڭ كوكتەمگى الۋان مازمۇن العان تىرلىگىنەن تارتىپ، تۇرمىس-سالت،ادەت-عۇرىپتارىنا دەيىن ءبىر ماۋسىمنىڭ اياسىنا سيدىرىپ جىبەرگەن. ول عانا   ەمەس،اقىننىڭ جەكەلىك تانىم تۇسىنىگى ولەڭ تارماقتارىنا ءسىڭىسىپ   كەتكەن:

  قارا تاستان باسقانىڭ ءبارى جادىراپ،
  ءبىر ساراڭنان باسقانىڭ پەيىلى ەنەر.
  تاماشالاپ قاراساڭ ءتاڭىر ىسىنە،
  بويىڭ بالقىپ،ەريدى ىشتە جىگەر،- دەپ كەلگەن اقىن تولعانىسى بولسىن نەمەسە:
  قىزىل اراي،سارى التىن شاتىرىنا،
  كۇننىڭ كەشكە كىرگەنىن كوردى كوزىم،-دەپ اياقتالاتىن، «كۇن باتتى» دەيتىن جاي ۇعىمدى جايناعان الەمگە اينالدىرىپ جىبەرگەن وبرازدى تارماقتار بولسىن، اباي قولتاڭباسىنىڭ وزىنە ءتان ەرەكشەلىگىن تانىتادى. جاي  قۇبىلىستى قالاي ارايلاندىرىپ،وبىرازداندىرىپ كورسەتۋدىڭ ونەگەسىن اباي بىزگە مىنە وسىلاي ۇيرەتكەن.

  ابايدىڭ تابيعاتتىڭ تامىلجىعان ءتاتتى كورىنىسىن ءساتتى جاساعان تاعى ءبىر تۋىندىسىنىڭ اتى «جاز»،ياعني «جازدى كۇن شىلدە بولعاندا». الدىڭعى ولەڭگە ۇقساي بەرمەيتىن ءبىر بوگەنايى مۇندا تابيعاتتىڭ اۋقىمدى اياسىن ءبىراز    تارىلتىڭقىراپ،جايلاۋعا جاڭا عانا   كوشىپ كەلىپ قونعان مالدى اۋىلدىڭ تىرشىلىگىن سۋرەتتەيدى. سولايدا، مۇنداي سۋرەتتەۋدىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى دە جوق ەمەس، كوپ مازمۇن قامتيتىن ماۋسىم ولەڭىندە ءاربىر قيمىل مەن قۇبىلىستى ەگجەي-تەگجەيلى سۋرەتتەۋگە مۇمكىندىك بەرمەيتىنىن بىلسەك،بۇل ولەڭدە اباي ءبىر ساتتىك قىزىقتى دا،تارتىمدى اۋىل تىرلىگىن ويناقىلاندىرىپ، تولىق قامتىپ، سول اينالاداعى كوپ جايلاردى ايتا بىلگەن. كوشپەلى ساحارا ەلىنىڭ ەڭ قىزىقتى تىرلىگى دە مالمەن بايلانىستى بولاتىنى شىندىق. وندا،اسىرەسە اسپەتتەپ اۋىزعا الىنعانى جازدىڭ جايلى ءبىر شاعىندا جەر قۇيقاسى قالىڭداپ،وتى ەداۋىر مولايعان جايلاۋدىڭ،ۇزارىپ وسكەن   كوگوراي شالعىنىنا تويىنىپ، وزەن جاعاسىندا ۇيەزدەپ تۇرعان قالىڭ جىلقىنىڭ قيمىل سۋرەتى. جازعى اۋىلدىڭ سىرتقى سىمباتىنا اقىننىڭ سۇيىنە سۋرەتتەگەنى سونشالىق، وعان ءوزىنىڭ ىشكى تولعانىستارىن دا قوسپايدى، اۋىل ادامدارىن ولەڭگە كىرىستىرگەنىمەن،ولاردى ەش جەردە ەمىن-ەركىن سويلەتپەيدى. ەندى اۋىل ادامدارىنا قاراڭىز،بۇرالا باسىپ بىلقىلداپ،ازىلدەرى جاراسقان قىز-كەلىنشەكتەر ءۇي تىگىپ ابىگەر بولىپ جاتادى، سابادان قۇيىلعان قىمىزدى ورتاسىنا قويدىرىپ العان ۇلكەندەر قىزۋ اڭگىمەگە كىرىسىپ كۇلىسىپ، جىرعاسىپ وتىرادى،ەرتەمەن مالىن ارالاپ بولعان باي، اينالانى شولىپ قاناعات سەزىممەن استىنداعى اتىنىڭ اياڭىمەن اۋىلعا بەتتەپ كەلە جاتادى. كول جاعالاي شاپقىلاپ،مىلتىق اتقان، قۇس سالعان ساياتكەر جاستار ءوز الدىلارىنا دۇرىلدەسىپ ءجۇر،  ولاردىڭ بۇل قىزىقتى قيمىلىنا «قولدان كەلەر قايراتى» جوق بولعان سوڭ، سىرتىنان ەلجىرەي سۇيىنە قاراپ ءبىر قاريا تۇرادى. مىنە،بۇل جالپى كوشىپ-قونىپ جاتقان ەلدىڭ قىزىقتى تىرلىگى. سونىمەن بىرگە ءۇزىلىسسىز ۇيقاسقان ولەڭ تارماقتارىنىڭ ارالىعىندا جاي حالىقتىڭ دا، جارلىنىڭ دا كۇي-جايى جىلت ەتىپ كورىنىپ قالاتىنى بار، استارىنا كىلەم توسەپ سالتانات قۇرىپ وتىرعان بايلاردىڭ ساماۋرىنى سارقىلداپ قايناپ جاتسا،جالشى الداعان جاس بالانىڭ شەشەسىن جاعالاپ ەت اپەر دەپ قىڭقىلداۋى،باي بايقۇسىم دەپ ايتسا ەكەن دەپ،شاقىرىپ قىمىز بەرسە ەكەن دەپ،جارامساقتانىپ جالپىلداعان اساۋ مىنگەن جىلقىشىلار دا بار.

  الايدا،بۇل جايلاۋ تىرلىگىنىڭ ءسانىن بۇزىپ تۇرعان جوق، سول ءبىر ءداۋىردىڭ اۋقىمدى تىرلىك داعدىسىنىڭ دا، الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ دا دەرەگىن بايقاتادى. اقىن كوڭىلىندەگى وسىنىڭ ءبارى كەرەمەت قالپىندا ورىن الىپ، تىزبەكتى ولەڭ تىركەستەرىنە ءتۇسىپ كەتە بەرەدى. ولەڭدەگى ادامداردىڭ قيمىلى مەن بەت اجارىنان-اق، ولاردىڭ ىشكى كوڭىل كۇيلەرى دە اڭعارىلىپ تۇرادى. مىنە، مۇنى اقىننىڭ تىلمەن سۋرەت سالا سالۋىنىڭ ءساتتى ءبىر كورىنىسى دەۋگە لايىق.

  ولەڭنىڭ اتاۋعا ءتيىستى ەندى ءبىر عاجاپ كوركەمدىگى _ ەتىستىك ۇيقاستاردىڭ قاباتتاسا كەلىپ، وراسان سۇلۋلىققا قاراي ۇلاسۋى دەسەك،اقىننىڭ ءاربىر قۇبىلىستى تەرەڭ تانىپ،وزگەشە قاسيەتتەرىن، سىر-سيپاتىن، شىندىق قالپىندا جەتكىزە العان مۇلتىكسىز كورەگەندىگىنەن دە ايقىن كورىنەدى. جىلقىنىڭ بيىك شالعىننان جونىنىڭ قىلتيىپ كورىنۋى،كوككە ابدەن تويىنىپ العان ات، ايعىر،بيەلەردىڭ ءبۇيىرىنىڭ تىڭقيىپ شىعىپ، ىڭقىلداپ تۇرۋى، باسىن شۇلعىپ شىبىنداپ،قۇيرىعىمەن شىلپىلداپ تۇرعان قالپى، قۇلىن-تايلاردىڭ بۇلتىلداپ شاۋىپ ءجۇرۋى، ۇيرەك-قازداردىڭ جوعارى-تومەن سىمپىلداپ ۇشىپ ءجۇرۋى،سىڭقىلداعان كۇلكى، بىلقىلداعان ءجۇرىس، بۇرقىلداعان قايناۋ، جالپىلداعان سويلەۋ،قارقىلداعان كۇلكى، قىڭقىلداعان بالا،سالپىلداعان جىلقىشى... مىنە وسىنىڭ ءبارى تىنىمسىز، دامىلسىز قيمىل-قوزعالىستار. دەمەك، جايلاۋداعى اۋىل ءومىرىن ەش قوسپاسى جوق، قاز-قالپىندا بەينەلەۋدە جانە كوركەمدىگىن كۇشەيتۋدە ەتىستىك  ۇيقاستار سونشالىق جوعارى دەڭگەيدە ءۇن، بوياۋ قوسىپ تۇر. جايلاۋدىڭ وسىنداي ءبىر ساتتەگى   تاماشا كورىنىسىنەن ءلاززاتتانىپ، وعان سونشالىق ءسۇيىنىپ،تاماشالاپ،  تامسانا سۋرەتتەۋىنەن، مۇنى اقىننىڭ ءبىر شالقىعان شابىتتى شاعىنىڭ تۋىندىسى بولعانىن دا اڭعارامىز.

  ابايدىڭ «سۇر بۇلت ءتۇسى سۋىق قاپتايدى اسپان» دەپ باستالاتىن «كۇز» اتتى ولەڭى ءتورت تارماق،التى   شۋماقتان تۇرادى. اقىن كوكتەم، جاز مەزگىلىن بار ىنتاسىن سالىپ سۋرەتتەگەنى سەكىلدى،مۇندا دا اقىندىق   تالانتىنىڭ شىنايى قۇدىرەتىن كورسەتىپ، كۇزگى تابيعاتتىڭ سۇركەيلى كورىنىسىنەن اۋىلدىڭ كۇندەلىكتى  ۇيرەنشىكتى تىرشىلىگىن جاناستىرا، قاتارلاستىرا سۋرەتتەيدى. مۇنداعى اقىن نازارىنا ىلىككەن دەتالداردىڭ ناقتىلىعى،قاراپايىمدىلىعى سونشالىق،ەشقانداي تىلدىك بوياۋ قوسپاي- اق،اسىرەلەۋسىز-اق تۋىندى ءساتتى شىققان. اسپاندى تۇتەككە اينالدىرىپ تۇرعان سۇر بۇلتتى، جەردى باسقان دىمقىل تۇماندى، جاپىراعى ءۇزىلىپ تۇسكەن اعاشتى، سارعايىپ توزىعى جەتكەن كۇزەۋلىكتى سۋرەتتەۋ ارقىلى كوشپەلى تىرلىكپەن كۇنەلتكەن حالىقتىڭ تىرشىلىك ورتاسىن، ونىڭ كۇز مەزگىلىندەگى قالپىن اينىتپاي بەينەلەيدى. ونداعى ءتورت تۇلىك مالدىڭ كۇيى تۋرالى دا ايتىلىپ، ويناقتاعان جىلقى، ۇيىرىنەن قاشىپ وقشاۋلانعان بيەلەر، جارىسا شاپقىلاپ جۇرگەن تايلار دا ءبىر-ءبىر تارماقتان كورىنىس تاۋىپ جاتادى.   ادامداردىڭ قيمىل تىرلىگى دە وزگەشەلەنە باستاعان، جازعىتۇرىم كوردەن شىققان ءتىرى ارۋاقتاي تىرتيعان ارىق كەمپىر-شالدار بويلارىنا جان كىرىپ، ازىلدەسىپ، قۋتىڭداعان بولسا، ەندى ولار قارا سۋىقتان ىعىپ،قۇرجاڭ قاعىپ، بۇرىنعى بەيشارا كۇيلەرىنە قايتا باستاعان. اسىر سالىپ ويناعان بالالار دا كورىنبەيدى، جاستاردىڭ جۇزىنەن كۇلكى تابى بىلىنبەيدى، ەڭ اياعى سۇيەك-ساياق،سورپا-سۋدان قاعىلعان سوڭ، يتتەر دە تىشقان اۋلاپ قىر كەزىپ كەتكەن.

  ال،جاي حالىقتىڭ كۇن كورىس   ارەكەتتەرىنە كەلسەك، قازاقتاردىڭ تەرىنى مالماعا سالىپ، ءيىن قاندىرىپ وتىرىپ يلەيتىنى،قىس بويى ازىق ەتەتىن استىقتى كۇزدە تۇيەمەن بارىپ باسقا جاقتان الىپ كەلەتىنى، كيىز ءۇيدىڭ ءىشى ىس بولماسىن دەپ كۇزگى سۋىق تا وت جاقپاي وتىراتىنى، ايەلدەردىڭ تۇيەنىڭ شۋدا جىبىنەن ءجىپ ءيىرىپ الىپ، ونىمەن كيىز ءۇيدىڭ جىرتىعىن جاماپ ابىگەرلەنەتىنى،مىنە مۇنىڭ ءبارى كوشپەلى ەلدىڭ تۇرمىس   جاعدايىن، ادەت-سالتىن دا كورسەتەدى. سونىمەن بىرگە، مۇنى اقىن سۇركەيلى كۇز كەلگەندەگى ەلدىڭ سۇرقى قاشقان تىرشىلىگى دەپ قانا ايتىپ وتىرعان جوق، قايتا مال باققان ەلدىڭ ءوز جاعدايلارىنا قاراي كۇن كورىپ،تۇرمىس-تىرلىككە بەيىمدەلەتىنى،ەڭبەككە يكەمدىلىگى،ەپتىلىگى دەپ تە تۇسىنۋگە بولادى. سول سەبەپتى اقىن كۇز تۋرالى بۇل ولەڭىندە قاراپايىم تىلمەن-اق كۇز كەلبەتىن   ادەمى كەسكىندەپ،ءوز تالانتىنىڭ بيىك قىرلارىن ايقىن كورنەكتىلەندىرە العان.

  «قاراشا،جەلتوقسان مەن سول ءبىر ەكى اي» دەپ كەلەتىن جىرى وسى «كۇز» ولەڭىنىڭ تابيعي جالعاسىنداي بولىپ كەلەتىن ءبىر جىرى. ءبىراق، مۇنداعى تىرلىك سۋرەتى الدىڭعى ولەڭگە قاراعاندا ەداۋىر ۇقساماستىق جەرى دە بار. الدىڭعى ولەڭدە حالىقتىڭ جاي تىرلىگى جالپىلاما جانە ءدال   قالپىندا سۋرتتەلگەن بولسا،مۇندا باي مەن كەدەي تىرلىگىنىڭ ايىرماشىلىعى اشالانىپ الىنادى. باي كوپ مالىنىڭ قامى ءۇشىن «ەرتە بارسام جەرىمدى جەپ قويام دەپ، ىقتىرما مەن كۇزەۋدە وتىرادى». ال،كەدەي ەرتەدەن قارا كەشكە دەيىن باي مالىنىڭ سوڭىندا سالپاقتاپ كۇن وتكىزەدى، ايەلى بۇرسەڭ قاعىپ، توڭعان ءيىن جىلىتىپ تون يلەيدى،شەكپەن تىگەدى. ۇيدەگى كەمپىر-شال، بالا-شاعانىڭ تويىپ ىشەر اسى جوق، نە وت جاعىپ بوي جىلىتارعا وتىنى دا جوق، ەڭ اياعى باي وتباسى كەدەيگە ءبىر قاپ قارا قيىن ۇرىسپاي بەرسە، سونى ۇلكەن سي كورەدى. ال باي ءۇيىنىڭ اينالاسىنا كيىز ۇستالعان، جىلى، باي بالاسىنىڭ كيىمى دە قالىڭ، مەيلى قار جاۋىپ، قانشا سۋىق بولسا دا توڭا قويمايدى، اكە-شەشەسى عانا ەمەس، سول بايدىڭ ۇلىنا،ءتىپتى جالشىنىڭ ۇلى دا جالىنىشتى. مىنە مۇنى اقىن كوزىندەگى الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتىڭ ءبىر كورىنىسى دەۋگە بولادى. الايدا، اقىن باي-كەدەيدىڭ ءبىرىن كوتەرمەلەپ، ەكىنشىسىنە اۋىر سىن تاعىپ وتىرعان دا جوق.

  جالشى ۇيىنە جانى اشىپ،اس بەرمەس باي،
  ارتىق قايىر،ارتىقشا قىزمەتكە وراي.
  باي دا مەيىر،جالشى دا پەيىل دە جوق،
  اڭدىستىرعان ەكەۋىن قۇدايىم-اي،- دەپ كەلەتىن جىر جولدارىنان مۇنى  انىق اڭعارامىز.
 
  دەمەك، مۇندا اقىننىڭ جالپىنىڭ قامىن ويلايتىن ۇلكەن تالعامى بار،  ادامگەرشىلىك،ادىلەت،ىزگىلىك سىندى مازمۇندار باسقا شىعارمالارىندا اۋىزعا الىناتىن بولسا، مۇندا ونىڭ بەلگىلى نىشاندارى ايقىن كورىنىپ تۇر.

  السا دا ايانشاقتاۋ كەدەي سورلى،
  ەڭبەك بىلمەس بايدىڭ دا جوق قوي ورنى.
   جاس بالا،كەمپىر-شالىن تەنتىرەتپەي،
  ءبىر قىس ساقتا،تاس بولما،سەن دە و،عۇرلى،-دەگەن سوڭعى شۋماقتا اقىننىڭ بايعا بەينە قاسىندا وتىرعانداي-اق، كەدەيدىڭ كۇيىنە دە قارا، بالا-شاعاسى، ۇيىندەگى كارى-قۇرتاڭ  ادامدارىنا كومەكتەس دەپ تىكەلەي  اقىل ايتىپ جاتۋى دا تەگىن ەمەس. مىنە مۇنان اقىننىڭ كۇز ماۋسىمىنا ارناعان ولەڭى تەك كۇزدىڭ سۇرەڭسىز سۋرەتىن سالۋ عانا ەمەس،رەتى كەلگەندە،  «قيىننان قيىستىرىپ» كەرەكتى مازمۇنداردى دا شەبەرلىكپەن سايكەستىرە بەينەلەي العاندىعىن بايقايمىز.

  مەزگىلدەردىڭ ىشىندەگى كوشپەندى حالىقتىڭ تۇرمىسىنا وتە جايسىز تيەتىن، ەڭ ءبىر اۋىر مەزگىل قىس بولسا،  اباي ءدال وسى تۇرعىسىن اسەرلى ەتىپ كورسەتۋ ءۇشىن «كارى قۇدا» كەيپىندە سيپاتتايدى. قازاق پوەزياسىندا ءدال وسى ۇلگى مۇلدە بولماعاندىعى ءۇشىن زەرتتەۋشىلەر مۇنى ورىس مادەنيەتىنىڭ ىقپالىنان تۋىنداعان كوركەم وبراز دەپ قارايدى. الايدا،بۇل ورىستىڭ اياز اتاسى تانىمى تۇرعىسىنان ەمەس،   قازاق حالقىنىڭ تانىمىنا سايكەس كەلەتىن وزدەرىنە وتە تانىس قىز الىپ،قىز بەرىسىپ جۇرەتىن كادىمگى قۇدالىق سالتتارىن نەگىز ەتىپ، ونان ارى قاراي اقىن ءوزىنىڭ سۋرەتكەرلىك شەبەرلىگى ارقىلى قىس ماۋسىمىنىڭ تاڭعاجايىپ كارتيناسىن سالادى. اباي ولەڭىندەگى كارى قۇدا سونداي قاھارلى،سۇركەيلى،قاتال بولىپ كەلگەن:

  اق كيىمدى دەنەلى اق ساقالدى،
  سوقىر،مىلقاۋ تانىماس ءتىرى جاندى.
  ءۇستى-باسى اق قىراۋ،ءتۇسى سۋىق،
  باسقان جەرى سىقىرلاپ كەلىپ قالدى.
  دەم الىسى ۇسكىرىك، اياز بەن قار،
  كارى قۇداڭ قىس كەلىپ الەك سالدى.
  ۇشپاداي بوركىن كيگەن وقشىرايتىپ،
  ايازبەنەن قىزارىپ اجارلاندى.
  بۇلتتاي قاسى جاۋىپ ەكى كوزىن،
  باسىن سىلكىسە قار جاۋىپ،الەك سالدى...،- دەپ كەلگەن جولداردان جانسىز تابيعات قۇبىلىسىن ءدال وسىلاي ءتىرى ادام كەيپىندە سۋرەتتەگەندىگى ءۇشىن، وقىرمان ۇلكەن جاڭالىق  رەتىندە عانا قابىلداپ قالماي، بۇل كەيىنگى كەزدەگى قالامگەرىمىزدىڭ تابيعاتتى جاندى بەينەدە كەسكىندەۋىنە دە وزىندىك ءبىر ۇلگى بولىپ قالعانىن دا اتاپ ايتۋ كەرەك. اقىن ولەڭىندەگى وسى ءبىر جاڭاشا سۋرەتكەرلىك ونەرىن قالاي تانىتۋدا دا ەشقانداي قىسىلىپ، قينالىپ جازعاندىعى بايقالمايدى. اقىن ءار نارسەنى ايتىپ، ءتيىپ-قاشىپ كىبىرتىكتەپ ەمەس، بۇل تاقىرىپقا  ابدەن جاتتىققان ءتىل سۋرەتكەرى سەكىلدىءبىر عانا «كارى قۇدا» قىستىڭ اينالاسىنداعى بار مۇمكىندىكتى ەگجەي-تەگجەيلى تولىق پايدالانا   العان. الىپ ايتساق، العاشقى شۋماعىندا قاقاعان اياز ادام بەينەسىندە جۇرگەن جەرى سىقىرلاپ، سىرتقى ءجۇرىس-تۇرىسىندا،قيمىلىندا ادامعا ءتان بەلگىلەرىمەن كورىنسە،كەيىنگى شۋماقتاردا ودان ارى ۇستەمەلەپ قاباتتالعان تەڭەۋلەر ارقىلى جالعاسا بەرەدى. ءتىپتى ايازدىڭ باسىنا دا «ۇشپاداي وقشىرايتىپ» بورىك كيگىزەدى. ەكى كوزىنىڭ ۇستىندەگى قاسىنا ۇستەمەلەپ وتىرىپ بوياۋ بەرىپ،ونى سۇستى بۇلتقا قاراي ۇقساتىپ جىبەرەدى. مىنە، وسىلاي كەمەلىنە كەلىپ مۇزداي قارۋلانىپ العان قىس بۇرىق-سارىق ەتىپ دولدانىپ اشۋ شاقىرعاندا، التى قانات اق وردانى دا شايقالتىپ جىعىپ كەتە جازدايدى. دەمەك،ابايدىڭ بىردەن-بىرگە جالعاپ تۋىنداتىپ جاساعان تەڭەۋلەرى ەشقانداي ۇيلەسىمسىز كورىنبەيدى، قايتا اقىن شەبەرلىگىنىڭ قاتپارلى سىرىن ونان ارى ايگىلەي تۇسەدى. سونىمەن بىرگە،اقىن قىتىمىر، دولى قىستىڭ ءاربىر ارەكەتىن تاپتىشتەپ سۋرەتتەپ جاتپايدى. كەرەكتى دەپ بىلگەن ادام تىرلىگىن، مالدىڭ كۇيىنەن دە ازداپ حابار بەرىپ وتەدى. ايازدا جۇگىرىپ بەتى-قولى دومبىققان جاس بالالار، شيدەم مەن تون قاباتتاپ كيەسە دە، ىزعارلى قاتتى جەلگە تۋرا قاراي الماي سىرت اينالىپ تۇرعان مالشى، قالىڭ وپپا قارعا مالتىعىپ،تيتىعى قۇرىعان «قاجىماس قايران جىلقى»، قىسپەن بىرگە ارانى اشىلىپ، مالدى اۋىلدىڭ مالىن تورىعان اش قاسقىرلار... ەگجەي-تەگجەيلى ايتىلماعانىمەن، وسى جىلت ەتىپ كورىنەتىن بەينەلەردەن قىس ىزعارىنىڭ، «كارى قۇدانىڭ» ايبارىمەن ول دا ادەمى ۇيلەسىم تاۋىپ جاتادى. سول سەبەپتى،اقىن ەڭ  سوڭىندا مالشىلاردىڭ قاسىنا بارىپ ايقاي سالىپ تۇرعانداي بولىپ:

  سونىعا مالدى جايىپ كۇزەتىڭدەر،
  ۇيقى ولتىرمەس،قايرات قىل،بۇز قامالدى.
  ءيت جەگەنشە قوندىباي،قاناي جەسىن،
  قۇر جىبەر مىنا انتۇرعان كارى شالدى،- دەپ اياقتايدى. بۇل جەردە، مالشىلاردى جىگەرلەندىرۋمەن بىرگە، سوڭى ازىلگە ۇلاسىپ تۇرعانداي بولۋى،قىستىڭ اۋىرتپالىعىنان قىسىلىپ،قينالعان ەلگە قۋات بولسىن دەگەن اقىن جۇرەگىنىڭ الاۋى دەپ سەزىنۋگە دە بولادى. جالپى اقىننىڭ بۇل ولەڭى قىستىڭ بەينەسىن ادام كەيپىندە الىپ، اجارلى دا تاڭعاجايىپ وبراز جاساي بىلگەندىگىمەن اسا قۇندى تۋىندى.

  قورىتىندىلاي كەلگەندە، اقىن ءتورت ماۋسىمدى ارناۋلى جىر ەتۋ ارقىلى ءار ماۋسىمنىڭ وزىندىك تابيعاتىن ادام ەسىندە قالارلىقتاي وبرازداندىرىپ كورسەتىپ قانا قويماي، قازاق جازبا پوەزياسىنا ۇلكەن جاڭالىق ەنگىزدى، سونىمەن بىرگە، قازاق پوەزياسىنىڭ تاقىرىپتىق اياسىن كەڭەيتىپ، سۋرەتكەرلىك شەبەرلىكتىڭ شەكسىزدىگىن دە ايگىلەپ بەردى، ماۋسىم ولەڭدەرى مىنە سودان باستاپ بەينە ماۋەلى جەمىستەي تامىر تارتىپ، ءار ءداۋىر قالامگەرلەرىنىڭ پوەزياسىنان عانا ەمەس، ءتىپتى پروزالىق ۇلگىلەرىنىڭ مازمۇنىنان دا ورىن الىپ، جالعاسىن تاۋىپ ۇزدىكسىز جىرلانىپ كەلە جاتقانىن بايقاۋىمىزعا بولادى.

  رەداكتورى: اراي ەركىن قىزى
 
  تورابىمىزدان ماقالا كوشىرەتىن بولساڭىز ، توراپ اتىن بەرىپ قويۋدى ۇمىتپاڭىز، بولماسا زاڭدىق جاۋاپكەرلىگىن قۋزاستىرامىز.

   مسالى: «تارباعاتاي اقپارات تورابىنان» الىندى.